«ΦΕΡΟΜΟΝΕΣ: Η ΧΗΜΙΚΗ «ΑΣΥΡΜΑΤΗ» ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ ΤΗΣ ΦΥΣΗΣ»

«Ααα… μια μυρωδιά.

Μια  μυρωδιά που μου γεννάει
αγάπη….»

Τάσος Κωνσταντόπουλος

 

Η Φύση μας εκπλήσσει. Μας εκπλήσσει με τα μεγέθη της, τις τρομακτικές ενεργειακές της δυνατότητες, την ανόθευτη ομορφιά της, και την ικανότητά της να ελίσσεται, να μεταμορφώνεται και να προσαρμόζεται ανάλογα με τις εξωτερικές συνθήκες. Η εξέλιξη και προσαρμογή των οργανισμών αποσκοπεί στην διαιώνιση και την επιβίωσή  τους   σε δύσκολες περιβαλλοντικές καταστάσεις.

Οι οργανισμοί, ακόμη και οι ατελέστεροι αποτελούν πολύπλοκα και εξειδικευμένα χημικά εργαστήρια στα οποία παράγονται οι πιο απίθανες χημικές ουσίες, μέσα από κύκλους αντιδράσεων, που δύσκολα μπορούν να αναπαραχθούν ακόμη και στα πιο υπερσύγχρονα ερευνητικά κέντρα. Φυτά και ζώα παράγουν ουσίες που μυρίζουν, έλκουν , απωθούν , καίνε, τυφλώνουν, προκαλούν αναισθησία, ακτινοβολούν, ηλεκτρίζουν, είναι τοξικές, νόστιμες ή αηδιαστικές , και εν πάση περιπτώσει εξυπηρετούν ένα μεγάλο φάσμα σκοπιμοτήτων, ενώ   επιφέρουν   ποικίλα και συχνά παράξενα αποτελέσματα.

Οτιδήποτε παράγεται σε έναν οργανισμό γίνεται για κάποιο λόγο, εξυπηρετεί κάποιο σκοπό. Στην φύση τίποτε δεν γίνεται τυχαία, άλλωστε  « … ο Θεός δεν παίζει ζάρια». Τα παραδείγματα είναι πολλά. Τα κουνούπια, οι νυκτερίδες και τα ποντίκια διαθέτουν στο σάλιο τους αναισθητικό οπότε δεν γίνεται  αντιληπτή η επίθεσή τους στο δέρμα. Υπάρχουν περιπτώσεις ανθρώπων που έχουν ξυπνήσει δίχως αυτιά,  ή μύτη από νυκτερινά δαγκώματα ποντικών, δίχως να το αντιληφθούν. Υπάρχουν σκαθάρια τα οποία όταν απειληθούν εκτοξεύουν στον «εχθρό» οξυζενέ. Οι κόμπρες όταν απειλούνται σημαδεύουν στα μάτια ζώα, ή ανθρώπους και εκτοξεύουν ένα τοξικό δηλητήριο που μπορεί να προκαλέσει ακόμη και μόνιμη τύφλωση. Ένα είδος κουναβιού, την «βγάζει καθαρή» με τους θηρευτές του εξαιτίας της ανυπόφορης μυρωδιάς που εκκρίνουν οι αδένες του.

Γενικά τα σημειοχημικά (semiochemicals) είναι βιολογικά μόρια τα οποία είναι υπεύθυνα για την επικοινωνία μεταξύ των εντόμων. Χωρίζονται σε δύο κατηγορίες: τα αλληλοχημικά και τις φερομόνες (Mori, 2000). Τα αλληλοχημικά (allelochemicals) χρησιμοποιούνται για επικοινωνία από άτομα που ανήκουν σε διαφορετικά είδη, ενώ οι φερομόνες (pheromones) από άτομα του ιδίου είδους, και θεωρούνται  βιολογικά δραστικά μόρια.

Από τις  ουσίες-προϊόντα των φυσικών χημικών εργαστηρίων ιδιαίτερη σημασία έχουν οι φερομόνες. Η φερομόνη είναι χημική ουσία που ελευθερώνεται από ένα οργανισμό  προκειμένου να προκαλέσει μια συγκεκριμένη αντίδραση, ή να μεταδώσει κάποιο μήνυμα σε ένα άλλο άτομο,   του ίδιου είδους.  Υπάρχουν φερομόνες κινδύνου, εντοπισμού τροφής, προσέλκυσης του άλλου φύλλου, ωοτοκίας και πολλές άλλες που επηρεάζουν τη συμπεριφορά και τη φυσιολογία των ατόμων συγκεκριμένων ειδών.⁽¹⁾ Η ύπαρξη και χρήση τους στα έντομα, σε ορισμένα σπονδυλόζωα και φυτά, έχει μελετηθεί ιδιαίτερα και έχει αποδειχθεί.   Η ύπαρξη όμως ανθρώπινων φερομονών είναι αμφιλεγόμενη και αποτελεί  θέμα προς διερεύνηση.

Στα τέλη του 19^ου αιώνα ο γάλλος εντομολόγος Ζαν –Ανρί Φαμπρ (Jean-Henri Fabre) παρατήρησε κάτι εντυπωσιακό στο εργαστήριό του. Στο κλουβί που φυλούσε μια γιγαντιαία θηλυκή  νυχτοπεταλούδα του γένους Saturnia , είδε να περιβάλλεται από σμήνος αρσενικών πεταλούδων του ίδιου είδους που προσπαθούσαν να εισβάλλουν στο κλουβί. Ο Φαμπρ έβγαλε το συμπέρασμα ότι το θηλυκό εξέπεμπε μια ανεπαίσθητη μυρωδιά που «τρέλαινε» τα αρσενικά και τα καλούσε σε γονιμοποίηση.

Το 1959 η πρώτη φερομόνη που αναγνωρίσθηκε, συλλέχθηκε από 500.000 θηλυκούς μεταξοσκώληκες από τον Γερμανό Νομπελίστα Άντολφ Μπούτεντατ (Adolf Butenandt), ο οποίος πρότεινε από κοινού με τον Πέτερ Κάρλσον (Peter Karlson) και το όνομα «φερομόνη».⁽²⁾

«Ο όρος «φερομόνη» προέρχεται ετυμολογικά από τις Ελληνικές λέξεις «φέρω» (μεταφέρω) και «εμού» (εγώ, στην γενική του ενικού). Άρα, φερομόνη είναι η ουσία που μεταφέρει-οδηγεί εμένα προς ή από κάτι.» ⁽¹⁾

Σύμφωνα με μια ελαφρώς  διαφορετική άποψη, ό όρος «φερομόνη» εμφανίσθηκε στην βιβλιογραφία το 1959 , από τους γερμανούς βιοχημικούς  Karlson και Luscher  οι οποίοι ήταν μελετητές συμπεριφοράς των εντόμων. Οι δύο επιστήμονες αντικατέστησαν τον όρο “ectohormone” (εξωτερική ορμόνη) με τον όρο “pheromone” για να περιγράψουν «ουσίες που εκκρίνονται από ένα άτομο και προσλαμβάνονται από άλλο άτομο του ίδιου είδους στο οποίο προκαλούν μια συγκεκριμένη χημική αντίδραση» ⁽³⁾

Αυτή την ιδιότητα των φερομονών είναι που εκμεταλλεύονται οι φερομονικές παγίδες εντόμων, οι οποίες χρησιμοποιώντας φερομόνες θηλυκών ατόμων, προσελκύουν τα αρσενικά, με αποτέλεσμα να τα παγιδεύουν και να προκαλούν μείωση του πληθυσμού τους. Η ελκυστική σεξουαλική φερομόνη του δάκου της ελιάς είναι μείγμα τεσσάρων δραστικών ουσιών και παράγεται μαζικά για εμπορική χρήση. Κάποια είδη αραχνών καταφέρνουν και παράγουν φερομόνες θηλυκών νυκτόβιων πεταλούδων προσελκύοντας τα απερίσκεπτα αρσενικά στην χημική τους παγίδα.⁽⁴⁾

Υπάρχουν ζώα και φυτά που όταν βρεθούν σε κίνδυνο ελευθερώνουν ορμόνες για να ειδοποιήσουν άτομα του είδους τους για τον κίνδυνο, γεγονός που προκαλεί είτε οργανωμένη επίθεση, είτε φυγή. Στο παιχνίδι της μετάδοσης μηνυμάτων βέβαια εκτός από τα όσφρητικά ερεθίσματα μπαίνουν και τα ακουστικά, ή τα οπτικά. Σύμφωνα με έρευνα του Αμερικανικού Οργανισμού Εντομολογίας (ESA), το τραγούδι των αρσενικών τζιτζικιών, αποτελεί ένα ερωτικό κάλεσμα προς τα θηλυκά. Συχνά όμως φέρει τραγικά αποτελέσματα για τα αρσενικά διότι προσελκύει και τις σαρκοβόρες μύγες, που εναποθέτουν τα αυγά τους  στο σώμα των άτυχων αρσενικών, με αποτέλεσμα μόλις εκκολαφτούν οι προνύμφες να κατασπαράξουν τους ξενιστές τους.

Τα τελευταία χρόνια οι φερομόνες έχουν προστεθεί ακόμη και στο οπλοστάσιο των αλιέων. Με κατάλληλες φερομόνες ψεκάζεται, ή αλείφεται το δόλωμα και διεγείρεται με τον τρόπο αυτό η επιθετικότητα των ψαριών που «τσιμπούν» σαν τρελά.

Οι φερομόνες αποτελούν μοναδικό χημικό εργαλείο ερωτικής έλξης στο ζωικό βασίλειο. Τα θηλυκά όταν βρίσκονται σε ερωτικό οίστρο εκπέμπουν φερομόνες που «τρελαίνουν» κυριολεκτικά τα αρσενικά που τα αναζητούν σε κύκλους πολλών χιλιομέτρων. Το εντυπωσιακό είναι ότι οι φερομόνες είναι άοσμες. ‘Έχουν όμως τέτοια χημική δομή που διεγείρουν κατάλληλους εγκεφαλικούς υποδοχείς. Τα ερεθίσματα των φερομονών όμως δεν μεταδίδονται μέσω του εγκεφαλικού φλοιού ο οποίος ελέγχει όλες τις λειτουργίες του συνειδητού, αλλά τον παρακάμπτουν και περνούν στη σφαίρα του ασυνείδητου. Αυτονόητο επομένως είναι, ότι οι λειτουργίες αυτές δεν ελέγχονται συνειδητά αλλά εκφράζονται ανεξέλεγκτα. Mε άλλα λόγια, οι φερομόνες διεγείρουν τα πιο πρωτόγονα κέντρα του εγκεφάλου, προκαλώντας ενστικτώδεις αντιδράσεις. Ίσως αυτός είναι ο λόγος που αισθανόμαστε μια επιθυμία ή ερωτική έλξη για άτομα   που δεν τηρούν τις κοινά «αποδεκτές προδιαγραφές» εμφάνισης και ομορφιάς. (τι του-της βρήκε , λέει ο κόσμος στις περιπτώσεις αυτές). Είναι αυτό που με άλλα λόγια λένε «υπάρχει χημεία μεταξύ τους».  Ακόμη και την έκφραση «τον σέρνει από τη μύτη» θα μπορούσαμε να την δεχθούμε με την κυριολεκτική της σημασία, δεδομένου ότι οι φερομόνες διεγείρουν το αισθητήριο της όσφρησης.  Ευτυχώς, ίσως, στον άνθρωπο η αμοιβαία έλξη καθορίζεται από πολλούς και σύνθετους παράγοντες όπως η προσωπικότητα, τα συναισθήματα, η ευφυΐα, η ευγένεια, η δύναμη και όλα αυτά που συνθέτουν τον όρο «γοητεία» και περνάει από το κόσκινο της συνείδησης. Στα ζώα όμως αυτά περνάν σε δεύτερη μοίρα και τον πρώτο λόγο έχουν τα αρχέγονα ένστικτα και οι «μυρωδιές».

Αξίζει να αναφερθεί ότι η ανωτέρω υπόθεση της επίδρασης των φερομονών στο σεξουαλικό πεδίο, δημιούργησε ένα ευρύτατο δίκτυο οικονομικής εκμετάλλευσης με σκευάσματα συνήθως αμφιλεγόμενης δράσης και αποτελεσμάτων, Σήμερα στο διαδίκτυο βρίσκει κανείς από αρώματα μέχρι σπρέι φερομονών που υπόσχονται ακαταμάχητη γοητεία και έλξη από το αντίθετο φύλλο. Συγκεκριμένα από την δεκαετία του 1990 , δύο ουσίες η  η ανδροσταδιενόνη και η εστρατετραενόλη  διαφημίσθηκαν σαν ανθρώπινες φερομόνες και κυκλοφόρησαν με την μορφή αρωμάτων που προκαλούσαν ενίσχυση της σεξουαλικής έλξης.  Σύμφωνα όμως με μελέτη που δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Royal Open Science, δεν είχαν αξιόλογη επίδραση στο πεδίο αυτό.

Οι φερομόνες εκτός του ότι είναι αόρατες και άοσμες εμφανίζουν μια θαυμαστή εξειδίκευση. Κάθε οργανισμός αντιλαμβάνεται μόνο φερομόνες του είδους του και μάλιστα σε απειροελάχιστες συγκεντρώσεις. Ορισμένα έντομα έχουν την ικανότητα να αντιλαμβάνονται φερομόνες σε συγκέντρωση μόλις 200 μορίων ανά κυβικό εκατοστό αέρα!! (Ας λάβουμε υπόψη ότι ένα κυβ. εκατοστό αέρα σε συνήθεις συνθήκες πίεσης και θερμοκρασίας περιέχει περίπου 26000000000000000000 μόρια ). Η Φύση προσφέρει πλείστα όσα παραδείγματα εξειδικευμένων συμπεριφορών. Οι σκύλοι όταν κατουρούν σε ένα χώρο, ουσιαστικά εκπέμπουν πτητικές φερομόνες που οριοθετούν έτσι την περιοχή τους. Οι θηλυκοί ελέφαντες ελευθερώνουν φερομόνες μαζί με τα ούρα τους δίνοντας σήμα στα αρσενικά ότι είναι διαθέσιμοι για …αναπαραγωγικές διαδικασίες. Τα ποντίκια ανάλογα με τις φερομόνες που παράγουν με τα ούρα τους, ή από επιδερμικούς αδένες καθοδηγούν το άλλο φύλλο αν θέλουν να ζευγαρώσουν ή να μαλώσουν. Μάλιστα σε πείραμα που έγινε σε αρσενικά ποντίκια από τα οποία αφαιρέθηκαν τα γονίδια που ορίζουν τους υποδοχείς των φερομονών, διαπιστώθηκε ότι αυτά έχασαν την επιθετικότητα απέναντι σε άλλα αρσενικά και προσπαθούσαν να ζευγαρώσουν με ποντίκια, τόσο αρσενικά όσο και θηλυκά(!). Τα γοητευτικά πάντα θρέφονται μόνο με φύλλα ευκαλύπτου , ενώ οι μεταξοσκώληκες μόνο με φύλλα μουριάς. Τι είναι άραγε αυτό που προκαλεί αυτή την ακατανίκητη έλξη τροφής; Και γιατί όταν διαφορετικά φύλλα  ψεκάσθηκαν με πολτό φύλλων μουριάς οι μεταξοσκώληκες τα έφαγαν; Γιατί τα κουνούπια δείχνουν προτίμηση σε ορισμένους ανθρώπους ενώ δεν πλησιάζουν κάποιους άλλους; Μήπως κάποιες οσμές μη αντιληπτές από τους ανθρώπους  καθορίζουν τις προτιμήσεις τους;⁽⁵⁾

Στην κοινωνία των μελισσών οι φερομόνες αποτελούν καθοριστικής σημασίας εργαλεία επιβίωσης και συμπεριφοράς. Άλλες φερομόνες εκλύουν οι βασίλισσες και άλλες οι απλές εργάτριες. Η κύρια ορμόνη που παράγει μια βασίλισσα είναι το 9-κετο-δεκενικό οξύ με κύριο ρόλο την αναστολή ανάπτυξης των ωοθηκών των εργατριών και παραγωγής νέων βασιλισσών! Επίσης άλλες φερομόνες συντελούν στο να αναγνωρίζουν οι εργάτριες την βασίλισσα τους.  Οι εργάτριες παράγουν μεταξύ άλλων ορμόνες συναγερμού και επιθετικότητας που διεγείρουν άλλες εργάτριες και τις κατευθύνουν σε στόχο-απειλή, καθώς και ορμόνες προσανατολισμού. Οι κηφήνες αν και πολύ παρεξηγημένοι έχουν κι αυτοί το ρόλο τους. Εκλύουν φερομόνες που καλούν άλλους κηφήνες για …ζευγάρωμα. Ο εργατικός γόνος επίσης ανάλογα με την οσμή επηρεάζει τις ενήλικες εργάτριες στην αποστολή τους. Διεγείρουν την αναζήτηση και συλλογή τροφής, κυρίως γύρης και αναστέλλουν την ανάπτυξη των ωοθηκών τους. Ακόμη και αν χαθεί η βασίλισσα οι εργάτριες μπορούν να αναθρέψουν νέα βασίλισσα αρκεί να υπάρχει εργατικός γόνος. Διαφορετικά δρομολογείται η ανάπτυξη ωοθηκών που γεννούν μόνο αυγά κηφήνων. Αποτελεί άλλο ένα μικρό θαύμα της Φύσης το μείγμα των βασιλικών φερομονών, και των φερομονών του σμήνους που συνθέτουν ένα ιδιαίτερο οσφρητικό αποτέλεσμα που αποτελεί την οσμή της κυψέλης. Η οσμή της κυψέλης που δεν είναι μία μόνο φερομόνη , αλλά πολύπλοκο μείγμα αποτελεί την χημική ταυτότητα της κυψέλης⁽⁶⁾.

Η παραγωγή και αξιοποίηση φερομονών από τον άνθρωπο έχει τους υποστηρικτές , αλλά και τους αρνητές στην επιστημονική κοινότητα. Βασικό επιχείρημα των αρνητών είναι ότι δεν έχει απομονωθεί μέχρι σήμερα   καμία ουσία που να έχει όλα τα τυπικά χαρακτηριστικά των φερομονών. Μόνο μία ουσία παράχθηκε συνθετικά και θα μπορούσε να ενταχθεί στο σύνολο αυτό. Πρόκειται για ένα στεροειδές που υπάρχει στο σάλιο των αρσενικών χοίρων και έλκει τα θηλυκά. Το σκεύασμα που παράγεται βιομηχανικά και το περιέχει είναι το boarmate και χρησιμοποιείται στην τεχνητή γονιμοποίηση των χοίρων.

Στην πλευρά των αρνητών, συντάσσεται και ο  Richard L. Doty, ειδήμων σε θέματα όσφρησης, που συνέγραψε ένα βιβλίο με τίτλο «Τhe great pheromone myth» (Ο μεγάλος μύθος των φερομονών) αποκρούοντας  με παράθεση στοιχείων  όλες τις υποθέσεις για τις φερομόνες. ⁽³⁾

Από την άλλη πλευρά, το κίνημα των υποστηρικτών αναπτύχθηκε στις αρχές της δεκαετίας του 1960. Ειδικότερα οι διάσημοι ενδοκρινολόγοι Alan Parkes και Hilda Bruce σημείωναν σε άρθρο τους στην επιθεώρηση Science to 1961 ότι «αρκετά άνθησε η ενδοκρινολογία. Καιρός είναι να ανθήσει και η εξοκρινολογία». Επίσης ο πατέρας της κοινωνιοβιολογίας Ε.Ο.Wilson σε άρθρο του στο περιοδικό “scientific American”  με τίτλο “Animal communication” διατύπωνε την άποψη ότι οι φερομόνες πιθανότατα είναι οι πρόγονοι των ορμονών. Επίσης η  πρόσφατη ανακάλυψη του γονιδίου που σχετίζεται με τις φερομόνες, συνηγορεί υπέρ  της άποψης  ότι τελικά επικοινωνούμε μέσω αυτών των χημικών ουσιών. Oι επιστήμονες από το Πανεπιστήμιο Rockefeller και το Πανεπιστήμιο Yale ανακοίνωσαν ότι εντόπισαν ένα γονίδιο (το V1RL1) που εμπλέκεται στην παραγωγή μιας πρωτεΐνης, ο ρόλος της οποίας είναι η ανίχνευση των φερομονών. Πιστεύουν ότι αυτός ο «ανιχνευτής» φερομόνης βρίσκεται στο βλεννογόνο της μύτης, αλλά υποστηρίζουν ότι απαιτούνται περισσότερες έρευνες για να διαπιστωθεί ο ρόλος αυτής της πρωτεΐνης.

Θα είμαστε πλησιέστερα στην πραγματικότητα αν υποστηρίζαμε ότι δεν υπάρχουν αποδείξεις αλλά ενδείξεις για την ύπαρξη φερομονών στον άνθρωπο. Μία από τις ενδείξεις, σύμφωνα με τους υποστηρικτές της ύπαρξης τους στον άνθρωπο, είναι  ο συγχρονισμός μηνιαίων κύκλων γυναικών που συγκατοικούν για μεγάλα χρονικά διαστήματα και αποδίδεται στην αλληλεπίδραση χημικών ουσιών που εκκρίνονται από τα σώματά τους. Υπάρχουν όμως σοβαρές έρευνες (Clyde Wilson, Πανεπιστήμιο Μισούρι, Beverly Strassmann, Πανεπιστήμιο Μίσιγκαν), που αμφισβητούν την υπόθεση αυτή.

Άλλη ένδειξη αποτελεί η στενή σχέση που αναπτύσσεται κατά την περίοδο του θηλασμού μεταξύ μάνας και βρέφους η οποία ενδεχομένως επηρεάζεται από την έκλυση φερομονών.

Ίσως απαιτηθεί αρκετός χρόνος για να απαντηθεί το ερώτημα «υπάρχουν ανθρώπινες φερομόνες;» Μένουμε λοιπόν στις αξιοθαύμαστες ιδιότητες που έχουν οι φερομόνες διαφόρων άλλων οργανισμών στην φύση. Αναφερόμαστε σε ένα ασύρματο δίκτυο μετάδοσης μηνυμάτων, ταχύτερο, ασφαλέστερο και πιο φιλικό στο περιβάλλον από τα υπερσύγχρονα δίκτυα τηλεπικοινωνίας που χρησιμοποιούμε.

(Το άρθρο είναι από το βιβλίο “ΑΠΟ ΜΙΚΡΟΣ ΜΙΣΟΥΣΑ ΤΗ ΧΗΜΕΙΑ – Η ΧΗΜΕΙΑ ΑΛΛΙΩΣ” του Τζιανουδάκη Λεωνίδα, εκδόσεις Carpe librum, Αθήνα 2025, και επιτρέπω την διδακτική αξιοποίησή του.)

Τιμητική αναφορά στο στοιχείο της ενότητας. C (Carbon – Άνθρακας):  Το χημικό στοιχείο που συνδέεται άμεσα με κάθε μορφή ζωής στον Πλανήτη.  Γι αυτό και η χημεία των ενώσεων του άνθρακα ονομάσθηκε «Οργανική χημεία» . Είναι το 4^ο σε αφθονία στοιχείο στο Σύμπαν (κατά μάζα) και το 2^ο σε περιεκτικότητα στο ανθρώπινο σώμα μετά το οξυγόνο. Διαθέτει μια εκπληκτική ικανότητα να συνδέεται εύκολα και με ισχυρότατους δεσμούς με άλλα στοιχεία και να σχηματίζει μια απίστευτη ποικιλία  εντελώς διαφορετικών  χημικών ενώσεων (10.000.000 έχουν καταγραφεί μέχρι σήμερα). Εμφανίζεται με διαφορετικά πρόσωπα ανάλογα με τον τρόπο σύνδεσης των ατόμων  του άνθρακα μεταξύ τους. Είναι αξιοθαύμαστο , ότι τόσο το πολύτιμο διαμάντι, όσο και το ευτελές κάρβουνο  από χημική άποψη είναι το ίδιο στοιχείο , άνθρακας δηλαδή. Είναι από τα ελάχιστα στοιχεία που ήταν  γνωστά κατά την αρχαιότητα.  Ορισμένα εξωτικά παράγωγά του όπως το γραφένιο έχουν ακραία χαρακτηριστικά θερμικής αγωγιμότητας , αντοχής  κλπ. Ένα ακόμη ιδιαίτερο χαρακτηριστικό του είναι ότι υπό πίεση μιας ατμόσφαιρας δεν τήκεται όσο και αν θερμανθεί.

 

Παραπομπές

1. Wikipedia διαδικτυακή εγκυκλοπαίδεια, λήμα «φερομόνες»
2. Δρ. Αντώνιος Μιχαηλάκης, Μπενάκειο Φυτοπαθολογικό Ινστιτούτο, «Χημική επικοινωνία και Φερομόνες» αρθ. Trichoindo, Aυγ. 2014
3. Σουφλερή Ιωάννα, άρθρο «Φερομόνες, πως κατέρρευσε ο μύθος της έλξης», Βήμα science , 1/5/2010
4. Νικόλαος παπαδόπουλος, «Γενική εντομολογία» Γεωπονικό Πανεπιστήμιο Θεσαλίας
5. Δήμητρα Ζωάκη – Μαλισιόβα, «Ζωικοί εχθροί και επικοινωνία» Τμήμα Τεχνολόγων Γεωπόνων, ΤΕΙ Ηπείρου.
6. Θρασύβουλος Ανδρέας, Πρακτική μελισσοκομία.