Είναι δηλητήριο το οινόπνευμα; Περί δηλητηρίων και δηλητηριωδών δόσεων.

«Το δηλητήριο που πίνεις
είναι για σένα γιατρικό.
Κι όπως τη χρήση ασπιρίνης
το `χει η καρδιά σου εφεδρικό.»

Μάνος Ελευθερίου

 

Αν κάνατε σε δύο διαφορετικούς ανθρώπους την ερώτηση «το οινόπνευμα είναι δηλητήριο;» πιθανότατα θα παίρνατε δύο διαμετρικά αντίθετες απαντήσεις. Αυτός που απαντούσε όχι, θα στήριζε την απάντησή του πιθανότατα στο γεγονός ότι εδώ και χρόνια καταναλώνει ένα δύο ποτηράκια κρασί την ημέρα, αλλά χαίρει άκρας υγείας. Ο δεύτερος , του ναι, θα επιχειρηματολογούσε την επιλογή του προτρέποντας σας να πιείτε, αν μπορείτε ένα δύο ποτήρια καθαρό οινόπνευμα. Ποιος έχει δίκιο λοιπόν; Και οι δύο έχουν δίκιο, ή μάλλον κανείς! Το δίκιο το έχει ένας τρίτος που θα σου πει «εξαρτάται από την δόση που θα πάρεις».

Έτσι έχουν τα πράγματα στον κόσμο της φυσιολογίας και της Χημείας. Δεν υπάρχουν δηλητήρια, ή μάλλον τα πάντα θα μπορούσαν να είναι δηλητήρια και όλα είναι θέμα δηλητηριωδών δόσεων.

Δηλητήριο ονομάζεται οποιαδήποτε ουσία, φυσικής προέλευσης ή τεχνητά παρασκευασμένη, που μετά την εισαγωγή της σε ζωντανό οργανισμό μπορεί να ασκήσει βλαπτική ή και θανατηφόρο επίδραση. Πολλές ουσίες, ιδιαίτερα σε συνάρτηση με τη δοσολογία που θα εισαχθούν, είναι δυνατόν να έχουν βλαπτική επίδραση σε έναν οργανισμό. Δηλητήρια λέμε συνήθως ουσίες που ακόμα και σε εξαιρετικά μικρές δόσεις είναι πολύ βλαπτικές.⁽¹⁾

 Ο Παράκελσος (1493-1541), ο πατέρας της τοξικολογίας, έγραψε κάποτε: «Τα πάντα είναι δηλητήριο, υπάρχει δηλητήριο σε όλα . Μόνο η δόση κάνει ένα πράγμα να μην είναι δηλητήριο». Επομένως,  ακόμη και ουσίες ή τρόφιμα που δεν φέρουν τον νομικό χαρακτηρισμό «δηλητήριο» μπορούν να προκαλέσουν δηλητηριάσεις. Χαρακτηριστικά αναφέρω σαν παράδειγμα δυνητικού δηλητηρίου το νερό, το οποίο αν καταναλώσει κάποιος σε μεγάλη ποσότητα, προκαλεί πρόβλημα λόγω της υψηλής απορρόφησης του χλωριούχου νατρίου από τον οργανισμό. Καθημερινά λοιπόν ερχόμαστε σε επαφή με ουσίες που   θα μπορούσαν να μας δηλητηριάσουν. Ευτυχώς όμως υπάρχει το χημικό οπλοστάσιο του οργανισμού, το οποίο συνθέτει την άμυνά του, και εξουδετερώνει τις επιβλαβείς συνέπειες. Η τοξικότητα είναι ένας όρος που αποτελεί το μέτρο της ισχύος ενός δηλητηρίου, καθορίζει δηλαδή την ισχύ των βλαβών σε συνδυασμό με την δηλητηριώδη δόση. Ιδιαίτερα για χημικά προϊόντα και παρασκευάσματα, “τοξικά χαρακτηρίζονται αυτά που δια της εισπνοής, καταπόσεως ή δια της διεισδύσεως δια του δέρματος δύνανται να προκαλέσουν σοβαρούς κινδύνους για την υγεία, οξείς ή χρόνιους, ακόμη και τον θάνατο  και είναι υποχρεωτική από το νόμο η σήμανση τους ως τέτοια.» (οδηγία 27/548 ΕΟΚ) Άλλες επικίνδυνες αλλά λιγότερο τοξικές ουσίες είναι δυνατόν να χαρακτηρίζονται ως “επιβλαβείς”, ή “ερεθιστικές”.

Σήμερα, οι όροι «τοξικό» και «δηλητηριώδης» σχεδόν ταυτίζονται. Οι τοξίνες όμως από τις οποίες προέρχεται ο όρος «τοξικό», είναι ουσίες που παράγονται από φυτά , βακτήρια ή ζώα και οι οποίες προκαλούν δηλητηριάσεις , όπως οι βακτηριακές πρωτεϊνες που προκαλούν τέτανο και αλλαντίαση.

Κάθε φάρμακο είναι γνωστό ότι έχει την δοσολογία του η οποία εξαρτάται από πολλούς παράγοντες, (βάρος , ηλικία, ιστορικό ασθενούς κλπ) και είναι υποχρέωση του θεράποντος ιατρού να τους λάβει υπόψη προτού την καθορίσει.  Όταν λαμβάνει λοιπόν κάποιος ένα δισκίο  ασπιρίνης , για να χρησιμοποιήσουμε ένα ευρύτατα γνωστό θεραπευτικό σκεύασμα, τότε  μιλάμε για φάρμακο. Αν όμως λάβει τόσα δισκία που αθροιστικά ξεπερνούν την δηλητηριώδη δόση της ασπιρίνης, τότε το φάρμακο γίνεται «φαρμάκι» δηλαδή δηλητήριο. Όπως αναφέρει χαρακτηριστικά και ο καθηγητής Χημείας του Πανεπιστημίου Αθηνών κ. Μεθενίτης «τοξικές ουσίες σε μικρές δόσεις επιδεικνύουν θεραπευτικές ιδιότητες, ενώ βασικά στοιχεία για την ζωή μετατρέπονται σε τοξικά σε μεγάλες δόσεις».  Η δηλητηριώδης δόση ποικίλλει από άνθρωπο σε άνθρωπο. Μάλλον θα υπάρχουν παραδείγματα γνωστών σας που μπορούν να καταναλώσουν σχετικά μεγάλες ποσότητες οινοπνευματωδών ποτών δίχως σοβαρές παρενέργειες και άλλων που μεθούν με ένα ποτηράκι κρασί.  Η επικινδυνότητα μιας ουσίας έχει σαν μέτρο την θανατηφόρο δόση που συμβολίζεται με LD₅₀ (Lethal dose)  και είναι η ελάχιστη δόση που σκοτώνει το 50% των πειραματόζωων στα οποία δοκιμάζεται.⁽⁴⁾ Εκφράζεται σε g  ή mg ανά Kg βάρους του ζώου που εξετάζεται.     . Σε αυτήν την κλίμακα, για παράδειγμα, το κυανιούχο νάτριο βγαίνει περίπου στα 6 mg ανά kg. Συγκριτικά, το LD50 της τετροδοξοτίνης είναι περίπου 300 μικρογραμμάρια (μg) ανά kg εάν λαμβάνεται από το στόμα και μόλις 10 μικρογραμμάρια ανά kg εάν εγχυθεί απευθείας με ένεση.

Για να έχουμε μια κάποια εικόνα ας αναφέρουμε ότι στους αρουραίους (τι τραβάν κι αυτοί οι δυστυχείς στα εργαστήρια για χάρη μας…) η LD₅₀ είναι 10g/kg για την αιθανόλη 1,5g/kg για την ασπιρίνη,  0,5g/kg  για την στρυχνίνη και μόλις 0,00000003g/kg για την βοτουλίνη (τύπος αλλαντικής τοξίνης). Ο τύπος Η της αλλαντικής τοξίνης θεωρείται η πιο θανατηφόρα ουσία στον κόσμο – μια ένεση μόνο 2ng μπορεί να προκαλέσει θάνατο σε έναν ενήλικα. Και να το «παράδοξο» πάλι. Οι τύποι της αλλαντικής τοξίνης Α και Β χρησιμοποιούνται στην ιατρική για τη θεραπεία διαφόρων μυϊκών σπασμών και ασθενειών που χαρακτηρίζονται από υπερλειτουργικούς μύες αλλά και στην κοσμετολογία για την καταπολέμηση των ρυτίδων. Οι εμπορικές ονομασίες με τις οποίες διατίθενται στην αγορά είναι Botox και Dysport, μεταξύ άλλων. Να διευκρινιστεί ότι οι τιμές LD50 δεν είναι επακριβώς γνωστές για τον άνθρωπο για ευνόητους λόγους, και επιπλέον παρατηρούνται σημαντικές αποκλίσεις ανάλογα με ηλικία, φύλλο, τρόπο λήψης κλπ.

Ορισμένες ουσίες έχουν την ιδιότητα να βιοσυσσωρεύονται στους οργανισμούς διότι δεν υπάρχουν μηχανισμοί αποικοδόμησης ή αποβολής τους. Τότε επέρχεται δηλητηρίαση όταν τα όρια ξεπεράσουν τις κρίσιμες τιμές. Παράδειγμα στοιχείων που προκαλούν τέτοιου είδους δηλητηρίαση είναι ο Υδράργυρος , ο Μόλυβδος , το Κάδμιο και το Γαδολίνιο.  Η «ασθένεια της Μιναμάτα» έχει καταγραφεί σαν μια από τις πιο τραγικές περιπτώσεις περιβαλλοντικής δηλητηρίασης. Για αρκετά χρόνια το εργοστάσιο χημικών της Chisso ρύπαινε τον κόλπο της Μιναμάτα στην Ιαπωνία με τον  πολύ τοξικό διμεθυλοϋδράργυρο (DMHg). Η ουσία συσσωρεύονταν στους ιστούς των οστράκων και των ψαριών και η συγκέντρωσή του ξεπερνούσε τα επίπεδα δηλητηριώδους δόσης. Η κατανάλωση μολυσμένων θαλασσινών   προκαλούσε στον ανθρώπινο οργανισμό μη αναστρέψιμες νευρολογικές διαταραχές που εκδηλώνονταν με σπασμούς , προβλήματα όρασης, παράλυση ή θάνατο. Το τραγικό ήταν ότι μέσω του πλακούντα της μητέρας περνούσε στο έμβρυο προκαλώντας σοβαρές εκ γενετής παθήσεις.

Βιοσυσσώρευση υδραργύρου σε διάφορους οργανισμούς και βιομεγέθυνση της περιεκτικότητάς του από οργανισμό σε οργανισμό ( US Geological Survey – South Florida Restoration Forum: “Mercury, Part 2: What is the Cause of the South Florida Mercury Problem?“) 

Για την ίδια τοξική ουσία , το διμεθυλιούχο Υδράργυρο , προκειμένου θα αναφέρουμε μια ακόμη τραγική περίπτωση αυτή της καθηγήτριας Χημείας Karen Wetterhahn (Dartmouth College, New Hampshire).

Η δηλητηρίασή της ήταν μία εξαιρετικά σπάνια περίπτωση, αλλά υπήρξε το έναυσμα για την ενημέρωση των ερευνητών και των χημικών για την υψηλή τοξικότητα του DMHg.

H Wetterhahn ερευνούσε στο εργαστήριό της τον τρόπο αντίδρασης των ιόντων υδραργύρου με τις πρωτεΐνες, που επιδιορθώνουν το DNA (DNA repair proteins).

Στις 14 Αυγούστου του 1996 η Wetterhahn θέλησε να μεταφέρει ποσότητα DMHg σε σωλήνα NMR για να προχωρήσει στη σχετική βαθμονόμηση του οργάνου. Γνωρίζοντας πολύ καλά την υψηλή τοξικότητα της ουσίας, είχε φορέσει γάντια (Latex), γυαλιά ασφαλείας και εργαζόταν σε απαγωγό με πολύ μικρές ποσότητες της ουσίας.

Η Wetterhahn αντιλήφθηκε ότι κατά τη διαδικασία 1-2 σταγόνες DMHg έπεσαν στο γάντι της, σε σημείο που αντιστοιχούσε με τη ράχη της παλάμης. Αυτό που δεν είχε αντιληφθεί ήταν πως οι σταγόνες διαπέρασαν το υλικό του γαντιού και σε μικρό χρονικό διάστημα απορροφήθηκαν από το δέρμα της και εισήλθαν στον οργανισμό της. Για τους επόμενους λίγους μήνες συνέχισε τις επιστημονικές της δραστηριότητες χωρίς κάποιο πρόβλημα υγείας.

Τον Ιανουάριο του 1997 η Wetterhahn άρχισε να παρουσιάζει προβλήματα με την ισορροπία της, την όραση (λάμψεις και στένεμα οπτικού πεδίου) και την ακοή της. Τα δάκτυλά της μούδιαζαν και παρουσίαζε δυσκολία στην άρθρωση στην ομιλία της. Στις 28 Ιανουαρίου διαγνώσθηκε δηλητηρίαση του οργανισμού της από υδράργυρο.

Προσδιορισμός του υδραργύρου κατά μήκος τρίχας από τα μαλλιά της απεκάλυψε το “ιστορικό” της δηλητηρίασης (μετρήσεις με φθορισμό ακτίνων Χ). Μετρήθηκε ο Hg στα ούρα και στο αίμα με φασματομετρία ατομικής απορρόφησης. Η συγκέντρωση Hg στα ούρα βρέθηκε 234 μg/L (ανεκτά επίπεδα: 1-5 μg/L, τοξικά επίπεδα: >50 μg/L) και στο αίμα 4000 μg/L (ανεκτά επίπεδα: 1-8 μg/L, τοξικά επίπεδα: >200 μg/L).

Ακολούθησε εντατική θεραπεία και  αποβολή ποσοτήτων υδραργύρου από τα   αλλά η θεραπεία αυτή δεν στάθηκε ικανή να σώσει την Wetterhahn, Στην τελική φάση της ασθένειάς της έπεσε σε κώμα από το οποίο ποτέ δεν συνήλθε και πέθανε τον Ιούνιο του 1997. ⁽²⁾

Και για να κλείσουμε με τον διμέθυλο υδράργυρο, παραθέτουμε μια επώνυμη και άκρως εντυπωσιακή αναφορά σ’ αυτόν. “Σε κλίμακα (επικινδυνότητας) από 1 έως 10, ο διμεθυλοϋδράργυρος είναι 15! Πριν το ατύχημα της Karen νομίζαμε ότι ήταν 10. Τώρα ξέρουμε ότι είναι εκτός κλίμακος”

(Καθηγητής Χημείας Dean Wilcox, Darmouth College.) ⁽³⁾

 

Κάθε δηλητήριο έχει διαφορετική δράση και προκαλεί διαφορετικά συμπτώματα.  Οι διάφορες νευροτοξίνες και τα αέρια νεύρων παραλύουν σε ελάχιστα δευτερόλεπτα το νευρικό σύστημα και μπορούν να συντεθούν σαν πολεμικές χημικές ουσίες. Η χρήση κυανιούχων παρασκευασμάτων που χρησιμοποιήθηκε από τους Ναζί για μαζικές εκτελέσεις σε θαλάμους αερίων , μπλοκάρει τα ένζυμα που εκτελούν την κυτταρική αναπνοή, οδηγώντας το σώμα ταχύτατα σε στέρηση ενέργειας και θάνατο. Με ενδοφλέβιες ενέσεις υψηλής συγκέντρωσης σε χλωριούχο κάλιο (συγγενές με το μαγειρικό αλάτι), εκτελούνται σε πολλές Πολιτείες των ΗΠΑ οι θανατοποινίτες. Το θανατηφόρο διάλυμα προκαλεί καρδιακή ανακοπή καθώς μειώνει το ηλεκτρικό δυναμικό των κυττάρων που απαιτούνται για την σύσπαση των μυών.

Κι όμως τα δηλητήρια μπορούν να θεραπεύσουν. Τα περισσότερα δηλητήρια, ακόμη και τα πλέον τοξικά,  όσο κι αν ακούγεται οξύμωρο, … δεν έχουν κακό σκοπό! (Ο ρόλος αυτός είναι δυστυχώς αποκλειστικότητα του ανθρώπου!) Ενδεικτικά θα αναφέρουμε φαρμακευτικές χρήσεις για ουσίες που στην συνείδηση των ανθρώπων έχουν καταγραφεί σαν δηλητήρια.

Το αρσενικό χρησιμοποιήθηκε παλαιότερα για την αντιμετώπιση της σύφιλης.

Η στρυχνίνη που χρησιμοποιείται σαν ποντικοφάρμακο, προκαλεί αυξημένη διαύγεια και διεγείρει την αναπνευστική λειτουργία σε ακραίες περιπτώσεις κατάρρευσης του οργανισμού. Σήμερα έχει απαγορευθεί η φαρμακευτική της χρήση λόγω ισχυρής τοξικότητας και των ακραίων και οδυνηρών συμπτωμάτων που προκαλεί η δηλητηρίαση με στρυχνίνη. Παρόλα αυτά , τα σπέρματα της nux-vomica και ειδικότερα αραιά εκχυλίσματά τους χρησιμοποιούνται σήμερα ως ομοιοπαθητικά φάρμακα.

Η αλλαντική τοξίνη, όπως ήδη αναφέρθηκε, χρησιμοποιείται εκτός από το πεδίο  των αισθητικών παρεμβάσεων (ΒΟΤΟΧ) και σε μια σειρά νευρολογικών παθήσεων .

Και άλλο ένα δηλητήριο χρησιμοποιείται για ιατρικούς σκοπούς, αυτό της Βραζιλιάνικης οχιάς Bothrops jararaca, που χρησιμοποιείται για τη μείωση της υψηλής αρτηριακής πίεσης.

Αξίζει στο σημείο αυτό μια σύντομη αναφορά στην  «αριστοκρατία» των δηλητηρίων. Μέσα στο σύνολο των χιλιάδων ουσιών με τα τυπικά χαρακτηριστικά των δηλητηρίων υπάρχουν κάποια που διακρίνονται για τα φονικά τους αποτελέσματα λόγω της πολύ μικρής δηλητηριώδους δόσης, απαρτίζοντας μια «ελίτ» των δηλητηρίων.

1. Βοτουλινική τοξίνη (Botulinum toxin) Λέγεται και  τοξίνη αλλαντίασης διότι πρωτοανακαλύφθηκε τον 18^ο αιώνα στην Γερμανία σε αλλοιωμένα αλλαντικά. . Βρίσκεται στην κορυφή με θανατηφόρο δόση μόλις 1 νανογραμμάριο ανά κιλό βάρους .( Μια ενδοφλέβια δόση μόλις 0.00000007g θα ήταν θανατηφόρα για έναν άνθρωπο 70 κιλών!) Πρόκειται για ένα πολυπεπτίδιο που αποτελείται από περισσότερα των χιλίων αμινοξέα , με την τοξίνη τύπου Α να είναι η ισχυρότερη διότι προκαλεί  παράλυση , μπλοκάροντας την απελευθέρωση του νευροδιαβιβαστή ακετυλοχολίνη. Αυτή η παράλυση έχει και κλινική χρήση, αφού η τοξίνη αυτή είναι το διάσημο Botox. Στοχευμένες ενέσεις με μικρές δόσεις χαλαρώνουν συγκεκριμένους μύες, αυτούς που κάνουν το δέρμα να ρυτιδώνει. Aλλη μία κλινική χρήση του είναι για τη διόρθωση του στραβισμού.⁽¹⁾

2. Maitotoxin. Η Maitotoxin είναιη πιο δηλητηριώδης από μια κατηγορία θαλάσσιων τοξινών, στην οποία ανήκει και η Saxitoxin, που ευθύνεται για την τροφική δηλητηρίαση από μολυσμένα όστρακα.

Συντίθεται από το Dinoflagellate, ένα θαλάσσιο πλαγκτόν με πολύ σύνθετη δομή. Προκαλεί καρδιακή ανεπάρκεια, αυξάνοντας τη ροή ιόντων Ασβεστίου στη μεμβράνη του καρδιακού μυ.

3. Βατραχοτοξίνη. (Batrachotoxin).

Είναι το δηλητήριο που χρησιμοποιούσαν στα φυσητά καλάμια τους οι Ινδιάνοι της Νοτίου Αμερικής για να σκοτώνουν το θήραμά τους.  Προέρχεται από το δέρμα βατράχων γι’ αυτό και λέγεται Βατραχοτοξίνη. Οι Ινδιάνοι μάζευαν τους χρυσούς βατράχους Phyllobates terribilis και τους πολύχρωμους Phyllobates bicolor και έβγαζαν το δηλητήριο με φωτιά. Η μέση θανατηφόρος δόση (LD₅₀) είναι 2μg/kg, δηλαδή περίπου 2 κόκκοι αλατιού μπορούν να σκοτώσουν άνθρωπο. Μπλοκάρει  τα κανάλια ιόντων Νατρίου στα μυϊκά και νευρικά κύτταρα και τα κρατάει μόνιμα ανοιχτά. Έτσι η συνεχής μετακίνηση ιόντων Νατρίου οδηγεί σε καρδιακή ανεπάρκεια. Το ενδιαφέρον είναι ότι οι βάτραχοι που γεννιούνται σε αιχμαλωσία δεν είναι δηλητηριώδεις, που υποδηλώνει ότι το δηλητήριο προέρχεται από την τροφή τους.

Μία ακόμη ιδιαίτερα δηλητηριώδης τοξίνη είναι   η τετροδοτοξίνη, που προέρχεται  από το ψάρι pufferfish .  50 περίπου Ιάπωνες δηλητηριάζονται κάθε χρόνο από την συγκεκριμένη τοξίνη , από κατανάλωση του  συγκεκριμένου ψαριού που  θεωρείται λιχουδιά στην Ιαπωνία, αλλά μπορεί να αποδειχτεί θανατηφόρο εάν δεν έχει προετοιμαστεί σωστά. Παρεμπιπτόντως, αυτό ήταν το δηλητήριο που προτιμούσε η δολοφόνος Rosa Klebb στην ταινία του James Bond «From Russia With Love».  Κάτι ανάλογο είναι και το δικό μας εισαγόμενο λαγουδόψαρο που μπορεί να προκαλέσει ανάλογα συμπτώματα.

Το δηλητηριώδες   φυτό Μπελαντόνα που στα ιταλικά σημαίνει «όμορφη κυρία», έχει χρησιμοποιηθεί πλειστάκις στο παρελθόν  είτε για καλλωπιστικούς είτε για φαρμακευτικούς είτε για δολοφονικούς λόγους. Σύμφωνα με τον διακεκριμένο γιατρό της Σιένα Pietro Audra Mattiolus xρησιμοποιήθηκε από τις γυναίκες της Βιέννης στην περίοδο της Αναγέννησης , οι οποίες συνήθιζαν να τοποθετούν με τη βοήθεια ενός φτερού τον χυμό των φρούτων του φυτού στα μάτια τους, προκειμένου να προκαλέσουν διαστολή αγγείων, διαστολή της κόρης και μεγαλύτερη εκφραστικότητα και γοητεία . Η δραστική ουσία που περιέχεται στους καρπούς και σε άλλα μέρη του φυτού ονομάζεται ατροπίνη και αξίζει εδώ να σημειωθεί ότι η επιστημονική ονoμασία του φυτού (Atropa belladonna) υποδηλώνει τη γνώση του δηλητηριώδους χαρακτήρα του: η Άτροπος της ελληνικής μυθολογίας ήταν η Μοίρα που έκοβε τις ζωές των ανθρώπων. Η Μπελαντόνα είχε την τιμητική της σε τρεις ταινίες με ήρωα τον Harry Potter , όπου οι μαθητές της Σχολής Μαγείας την χρησιμοποίησαν για τα μαγικά τους φίλτρα.

Υπάρχουν και δηλητήρια που ανεξάρτητα από την τοξικότητά τους έγραψαν ιστορία για πολλούς και διαφόρους λόγους .

Κώνειο: Το κώνειο   είναι φυτικό δηλητήριο.   Παράγεται από το φυτό κώνειον το στικτόν (Conium maculatum), που  είναι πολύ κοινό στην Ελλάδα. Στην Αρχαία Αθήνα χρησιμοποιούνταν για τις ναρκωτικές του ιδιότητες από τους ιεροφάντες .

Η δραστική ουσία του κωνείου είναι το αλκαλοειδές κωνεΐνη (αναλγητικές ιδιότητες). Θεωρείται, μαζί με την νικοτίνη, το ισχυρότερο των φυτικών δηλητηρίων. Το βασικό της μειονέκτημα είναι ότι είναι ισχυρά πτητική ένωση και, κατά συνέπεια, μη πρόσφατα παρασκευάσματα χάνουν σταδιακά την δηλητηριώδη ισχύ τους. Έχει αναλγητικές ιδιότητες και χρησιμοποιείται στην θεραπευτική το εκχύλισμα των καρπών και υπό μορφήν εμπλάστρων σε νευραλγίες και πόνους από καρκίνο.

Η κατάποση εκχυλίσματος (κυρίως φύλλων και βλαστών) κωνείου προκαλεί ανώδυνο θάνατο. Στην αρχή τα αισθητήρια νεύρα νεκρώνονται και υπάρχει απώλεια των μυικών δυνάμεων,ενώ αμβλύνονται οι περιφερειακές αισθήσεις. Τέλος, επέρχεται ύπνος, εγκεφαλική νάρκη και, τελικά, θάνατος. Η Αθηναϊκή Πολιτεία καταδίκασε εις θάνατο με κώνειο  το 399 π.Χ. τον μεγάλο φιλόσοφο Σωκράτη διότι με την διδασκαλία του εισήγαγε «καινά δαιμόνια» και διέφθειρε τους νέους.   Ο Σωκράτης αρνήθηκε την βοήθεια που του πρόσφεραν οι μαθητές του για να δραπετεύσει και έκλεισε την συγκλονιστική του απολογία με τα λόγια: «Αλλά τώρα είναι ώρα να φύγουμε, εγώ για να πεθάνω και σεις για να ζήσετε…
Ποιοι από μας πηγαίνουν σε καλύτερο πράγμα είναι άγνωστο σε όλους, εκτός από τον θεό».⁽⁵⁾

Αρσενικό: Με την μορφή του τριοξειδίου του αποκαλέστηκε και «σκόνη κληρονομιάς» (poudre de succession), διότι ήταν το συνηθισμένο δηλητήριο με το οποίο διάφοροι επίδοξοι κληρονόμοι έστελναν στον άλλο κόσμο τους πλούσιους συγγενείς τους. Ενώ σε μικρή δόση δρα σαν τονωτικό για αθλητές και ντοπάρει τα άλογα κούρσας, σε μεγαλύτερες χρησιμοποιήθηκε ευρύτατα σε προηγούμενους αιώνες σαν το κατεξοχήν δηλητήριο, διότι τα συμπτώματά του ήταν ίδια με της τροφικής δηλητηρίασης, ή της χολέρας και δεν δημιουργούσε υπόνοιες δηλητηρίασης. Το Αρσενικό ήταν ιδιαίτερα «δημοφιλές» στην γαλλική αυλή του 17^ου αιώνα , αλλά και στην αναγεννησιακή Ιταλία.  Οι Βοργίες ήταν η  εγκληματική οικογένεια που «τίμησε» το συγκεκριμένο δηλητήριο. Η Λουκρητία έριχνε το δηλητήριο στα θύματά της από το κούφιο δακτυλίδι της. Υπάρχουν εικασίες ότι  και ο θάνατος του μεγάλου Ναπολέοντα προήλθε από χρόνια δηλητηρίαση από αρσίνη. Η αρσίνη χρησιμοποιήθηκε σαν πρώτη ύλη για την παρασκευή του πράσινου χρώματος, το οποίο υπήρχε στην ταπετσαρία της κατοικίας του Μ. Ναπολέοντα στο νησί της Αγίας Ελένης όπου εξορίσθηκε από τους Άγγλους. Η τοξικότητα του Αρσενικού οφείλεται στην μεγάλη ιδιότητα δομής που εμφανίζει με τον γειτονικό στον Περιοδικό πίνακα στοιχείων Φώσφορο.   Ενώ όμως ο Φώσφορος αποτελεί ένα καθοριστικό για την ομαλή λειτουργία των οργανισμών στοιχείο μιας και συμβάλλει στην παραγωγή ενέργειας μέσω του μορίου τριφωσφορική αδενοσίνη (ATP), το Αρσενικό αντίθετα είναι προβληματικό και δυνητικά θανατηφόρο στοιχείο. Σύμφωνα με τον Μαρκ Τζόουνς, σύμβουλο Χημείας της Αμερικανικής Χημικής εταιρείας το Αρσενικό ξεγελά τα κύτταρα λόγω της ομοιότητας με τον Φώσφορο και αφού περάσει στην κυτταρική δομή διαταράσσει σημαντικές λειτουργίες και χημικές αντιδράσεις. ⁽⁶⁾

Αέριο Σαρίν: Πρόκειται για οργανοφωσφορική ένωση και είναι πτητικό υγρό, άχρωμο και άοσμο, άρα πολλαπλά επικίνδυνο γιατί δεν γίνεται αντιληπτό παρά μόνο από τα συμπτώματά που προκαλεί. Είναι πολεμική χημική ουσία , παράνομη όμως από το 1993.Εκτιμάται ότι είναι 500 φορές πιο τοξικό από το κυάνιο. Ακόμη και οι ατμοί του απορροφώνται άμεσα από το δέρμα. Είναι εντυπωσιακό , ότι τα ρούχα ανθρώπου που εκτέθηκε σε αέριο Σαρίν αποτελούν πηγή δευτερογενούς τοξικότητας για μισή ώρα περίπου. Ο θάνατος ατόμου που δέχθηκε δηλητηριώδη δόση επέρχεται εντός ενός λεπτού(!). Σαρίν χρησιμοποίησε η Σέχτα Aum Shinrikyo δύο φορές. Το 1994 στην πόλη Ματσουμότο, με αποτέλεσμα το θάνατο 8 ανθρώπων και τις 20 Μαρτίου 1995 στο Μετρό του Τόκυο, με 13 θανάτους. Επίσης αναφέρθηκαν δύο πολύνεκρες επιθέσεις με Σαρίν κατά την διάρκεια του εμφύλιου πολέμου στην Συρία (2013, 2017)

Αέριο Ζυκλόν: Στο στρατόπεδο ‘Αουσβιτς της Πολωνίας οι Ναζί πραγματοποίησαν πειράματα εξόντωσης των κρατουμένων με Zyklon B (ένα αέριο που προηγουμένως είχε χρησιμοποιηθεί σαν απολυμαντικό και εντομοκτόνο).Το Zyklon B  είναι η εμπορική ονομασία του υδροκυανίου. Τον Σεπτέμβριο του 1941 το αέριο αυτό χρησιμοποιήθηκε για την δολοφονία 600 Σοβιετικών αιχμαλώτων πολέμου και 250 αρρώστων Πολωνών κρατουμένων. Πριν από το Zyklon B  οι κρατούμενοι οδηγούταν σε θαλάμους περίκλειστους με σηκωμένα τα χέρια για να χωρέσουν περισσότεροι. Στη συνέχεια συνέδεαν τις εξατμίσεις των αυτοκινήτων με τους θαλάμους και προκαλούσαν ασφυξία των ανθρώπων από το μονοξείδιο του άνθρακα. Τα κυανά σφαιρίδια του Zyklon  μετατρέπονταν σε θανατηφόρο αέριο υδροκυάνιο με την έκθεσή τους στον αέρα. Λόγω της ταχύτερης δράσης του επιλέχθηκε από τους ναζί σαν ιδανικό μέσο εκτέλεσης στο Άουσβιτς. Στο αποκορύφωμα των εκτοπισμών , στους θαλάμους αερίων του Άουσβιτς δολοφονούνταν καθημερινά 6.000 εβραίοι.⁽⁷⁾

Ραδιενεργό Πολώνιο: Θεωρητικά ένα γραμμάριο μπορεί να σκοτώσει 20.000.000 ανθρώπους. Η ραδιενέργεια που εκπέμπει όταν περάσει στον οργανισμό με κατάποση , οφείλεται σε πυρήνες Ηλίου (ακτινοβολία α) ,   προσβάλει ήπαρ , μυελό των οστών και νεφρά  όργανα προκαλώντας πολυοργανική ανεπάρκεια και οδυνηρό θάνατο. Θεωρείται από τα εργαλεία «τέλειου εγκλήματος» διότι ανιχνεύεται πολύ δύσκολα στο σώμα, μεταφέρεται εύκολα διότι δεν ενεργοποιεί τα μηχανήματα ανίχνευσης των αεροδρομίων, διότι εκπέμπει μόνο σωματίδια α που δεν διαπερνούν ούτε φύλλο χαρτιού. Με ραδιενεργό πολώνιο 210 φέρεται να δηλητηριάσθηκε ο ρώσος Λιτβινένκο πίνοντας τσάι σε πολυτελές ξενοδοχείο του Λονδίνου.  Με παρόμοιο τρόπο  εικάζεται ότι δηλητηριάσθηκε ο ηγέτης των Παλαιστινίων Γιασέρ Αραφάτ.

 (Το άρθρο είναι από το βιβλίο “ΑΠΟ ΜΙΚΡΟΣ ΜΙΣΟΥΣΑ ΤΗ ΧΗΜΕΙΑ – Η ΧΗΜΕΙΑ ΑΛΛΙΩΣ” του Τζιανουδάκη Λεωνίδα, εκδόσεις Carpe librum, Αθήνα 2025, και επιτρέπω την διδακτική αξιοποίησή του.)

Τιμητική αναφορά στο στοιχείο της ενότητας. Η (Υδρογόνο – Hydrogen): Η μονοατομική  του (H₁) είναι η πιο άφθονη χημική ουσία στο σύμπαν, του οποίου θεωρείται ότι αποτελεί το 75% της συνολικής βαρυονικής μάζας. Το μόριο Η₂ είναι αέριο άχρωμο , άοσμο μη τοξικό και πολύ εύφλεκτο. Τη χρονική περίοδο 1766–1781, ο Χένρι Κάβεντις (Henry Cavendish) αναγνώρισε πρώτος ότι το αέριο υδρογόνο είναι μια διακριτή (ξεχωριστή, διαφορετική από τις ήδη γνωστές) χημική ουσία,  και ότι παρήγαγε νερό όταν καιγόταν. Με βάση αυτή τη βασική του ιδιότητα, το ονόμασε «υδρογόνο», συνενώνοντας τις ελληνικές λέξεις «ὕδωρ» και «γεννῶ».  Καταλαμβάνει την τιμητική πρώτη θέση στον Π.Π. και δεν είναι υπερβολή να ισχυρισθούμε ότι όλα τα άλλα στοιχεία είναι «απόγονοί» του. Αυτό στηρίζεται στο γεγονός  ότι αρχικά στο Σύμπαν μετά από την μεγάλη έκρηξη σχηματίσθηκαν Υδρογόνο και Ήλιο, από τα οποία στην συνέχεια μέσω πυρηνικών αντιδράσεων δημιουργήθηκαν τα υπόλοιπα στοιχεία. Σχηματίζει τον μεγαλύτερο αριθμό ενώσεων από κάθε άλλο στοιχείο. Το 2000 υπήρχαν πάνω από είκοσι εκατομμύρια ενώσεις που περιέχουν Υδρογόνο.⁽⁸⁾

 

ΠΑΡΑΠΟΜΠΕΣ

1. Wikipedia
2. Θανάσης Βαλαβανίδης , Κωνσταντίνος Ευσταθίου, «Η Χημική ένωση του μήνα», Παν.Αθηνών , Ιανουάριος 2010
3. Endicott K: “The Trembling Edge of Science“, Darmouth Alumni Magazine, April 1998
4. https://www.britannica.com/science/median-lethal-dose
5. Πλάτωνος, Η απολογία του Σωκράτη, εκδ. Κάκτος
6. 6. https://www.livescience.com/how-does-arsenic-killΕγκυκλοπαίδεια του ολοκαυτώματος. /encyclopedia.ushmm.org
7. Αναστάσιος βάρβογλης, «τα πορτραίτα των χημικών στοιχείων» Παν. Εκδόσεις Κρήτης