ΤΗΝ ΥΓΕΙΑ ΜΑΣ ΝΑ ΄ΧΟΥΜΕ

«Εσείς που βόμβες φτιάχνετε
σ’ Ανατολή και Δύση
αφήστε πια τον άνθρωπο
ειρηνικά να ζήσει.
Φτιάξτε καινούρια φάρμακα
ο κόσμος να σωθεί
κι από φωτιές και δάκρυα
εχόρτασε η γη.»

Λαϊκό τραγούδι σε στίχους Μπάμπη Μπακάλη

 

«…Εγώ που δεν θα ήθελα ούτε να κλάψω ούτε να γελάσω, σηκώθηκα όρθιος και έλεγξα, αν έβαλα στη βαλίτσα μου τα σωστά φάρμακα^. τα είχα ρίξει μέσα στο πολύχρωμο τσαντάκι που είναι ειδικά γι΄ αυτό το σκοπό, αλλά δεν ήξερα αν είχα πάρει αρκετά πρεντνιζολόν, σαντολαντίτ και αλντακτόν σαλτουσίν, γι αυτό και άνοιξα το τσαντάκι, κοίταξα μέσα, και έπειτα το αναποδογύρισα πάνω στο τραπέζι που βρίσκεται κολλητά στο παράθυρο. Θα περνούσα άνετα τέσσερις μέρες μ’ αυτές τις ποσότητες αν οι υπολογισμοί μου ήταν σωστοί… Σιχαινόμαστε τη χημεία, όμως θέλουμε δεν θέλουμε σ’ αυτήν την περιφρονημένη χημεία χρωστάμε όσο σε καμία άλλη επιστήμη τη ζωή μας, την ύπαρξή μας, χωρίς αυτήν την καταραμένη την χημεία  θα βρισκόμασταν εδώ και δεκαετίες σε κάποιο νεκροταφείο, πεταμένοι κάπου άλλου, πάντως όχι πάνω στη γη. Από τη στιγμή που οι χειρουργοί δεν βρίσκουν τίποτε άλλο να αφαιρέσουν απ’ το σώμα μου, μου δίνουν ένα σωρό φάρμακα, κι ευγνωμονώ κάθε μέρα την Ελβετία και τις βιομηχανίες που βρίσκονται στη λίμνη της Γενεύης, επειδή υπάρχουν και επειδή μέσω αυτών υπάρχω κι εγώ, όπως και εκατομμύρια άλλοι άνθρωποι, που χρωστάνε την ταλαίπωρη ύπαρξή τους σε κείνα τα γυάλινα οικοδομήματα του Μοντρέ και του Βεβέ. Μιας και όλη η ανθρωπότητα σχεδόν είναι άρρωστη στις μέρες μας, μιας και χρησιμοποιεί του κόσμου τα φάρμακα, ας παραδεχτεί τουλάχιστον πως υπάρχει κατά ένα μεγάλο ποσοστό χάριν της χημεία. Εγώ λόγου χάριν δεν θα υπήρχα εδώ και τριάντα χρόνια χωρίς αυτήν, και ούτε θα έβλεπα, ούτε θα ζούσα αυτά που είδα και έζησα. Και πρέπει να ομολογήσω, πως στο βάθος βάθος αγαπώ μ’ όλη μου την καρδιά και μ’ όλη μου την ψυχή όλα αυτά που έζησα και είδα τα τελευταία τριάντα χρόνια. ….Το λέω ξεκάθαρα πως στη χημεία χρωστάω τα πάντα!» 

Η εισαγωγή στην ενότητα αποτελεί ένα εγκώμιο των φαρμάκων και της χημείας και ανήκει στον αυστριακό συγγραφέα Τόμας Μπέρνχαρντ. Μετά τα φαρμάκια της ενότητας 10, θα μιλήσουμε για φάρμακα και θα εστιάσουμε στη συμβολή της χημείας στην υγεία  του ανθρώπου.

Το ανθρώπινο σώμα πολύ εύστοχα έχει χαρακτηριστεί θαύμα «χημικής ευφυΐας» και «μοριακής αρμονίας». Όλα τα συστήματα του οργανισμού συνεργάζονται αρμονικά και συντηρούνται μέσω πολύπλοκων μηχανισμών και χημικών ισορροπιών. Μία ισορροπία αν ανατραπεί λόγω μεταβολής κάποιων παραγόντων , όπως το pH,  η θερμοκρασία, η συγκέντρωση κάποιου συστατικού, ή έλλειψη κάποιου ενζύμου  , μπορεί να προκληθεί ασθένεια ή θάνατος. Ο άνθρωπος ανέκαθεν ήταν σε εμπόλεμη κατάσταση με τις ασθένειες, αξιοποιώντας μέχρι το τέλος του 19^ου αιώνα τα «όπλα» που γενναιόδωρα του παρείχε η Φύση. Γιατροί, λαϊκοί θεραπευτές, ιερείς και μάγοι, εδώ και αιώνες προσπαθούσαν με ξόρκια, βότανα, αμφιλεγόμενες αλοιφές, ελιξίρια  και σκόνες, να δαμάσουν τις αρρώστιες. Η χρήση φαρμάκων είναι μια πολύ παλιά ιστορία και σύμφωνα με τον καναδό γιατρό σερ Ουίλιαμ Όσλερ « η ανάγκη να παίρνει κανείς φάρμακα , είναι ίσως αυτό που ξεχωρίζει περισσότερο από κάθε τι, τον άνθρωπο από τα ζώα^{». (6)}

Εν αρχή λοιπόν ήταν τα βότανα. Ο άνθρωπος στράφηκε στη φύση και αξιοποίησε τον πλούτο της για θεραπευτικούς σκοπούς. Δοκίμασε, γεύθηκε και πειραματίσθηκε, μέχρι να επιλέξει εκείνα που είχαν κάποια θεραπευτική ιδιότητα. Μάλιστα όσα είχαν  δράση στο Κεντρικό Νευρικό Σύστημα συνδέθηκαν με υπερφυσικές δυνάμεις και αξιοποιήθηκαν για θρησκευτικές τελετές, μαντείες και βοτανομαγείες. Τέτοιο φυτό για παράδειγμα ήταν η Μήκων η Υπνοφόρος, από το οποίο παράγεται το όπιο. Χρήση του οπίου αναφέρεται στην Μινωική Κρήτη αλλά και την Αίγυπτο. Ένα άλλο βότανο που χρησιμοποιήθηκε κατά κόρον στην αρχαία θεραπευτική ήταν ο Μανδραγόρας, του οποίου η ρίζα   είχε ανθρωπόμορφο σχήμα. Ορισμένοι πιστεύουν  ότι οι ιέρειες του Μαντείου των Δελφών χρησιμοποιούσαν μανδραγόρα για να δώσουν τους χρησμούς.  Είναι υπέροχα τα ομηρικά επίθετα που συνοδεύουν τον όρο «φάρμακα», όπως «εσθλό» (ευεργετικό), «άχολο» (καταπραϋντικό), «νηπενθές» (ευφορικό), «οδυνήφατο» (αναλγητικό), «ουλόμενο» (θανατηφόρο) κ.α. Στην κλασική αρχαιότητα η λέξη φάρμακο είχε ευρεία έννοια και προσδιόριζε γενικά κάποιο δραστικό φυτό. Έτσι εκτός από τα θεραπευτικά φάρμακα υπάρχουν και τα «δηλητήρια φάρμακα» που ήταν βλαπτικά βότανα.   Τα «τοξικά φάρμακα», ήταν τα βότανα που χρησιμοποιούσαν οι τοξότες για να αλείφουν τα βέλη τους. Από εδώ προκύπτει και ο όρος «τοξικός» που χρησιμοποιείται  και σήμερα. Στην αρχαία Ελλάδα, αλλά και σε άλλους αρχαίους πολιτισμούς, χρησιμοποιούσαν για θεραπευτικούς σκοπούς  ρίζες, φύλλα, άνθη, καρπούς, αλλά και ζωικά προϊόντα (μέρη του σώματος ή εκκρίματα ζώων), ή ανόργανες (ορυκτές) ουσίες. Οι επεξεργασίες της πρώτης ύλης ήταν σχετικά  απλές   όπως πολτοποίηση, ξήρανση, κονιοποίηση, βράσιμο (σε νερό ή κρασί), ανάμιξη με άλλες ουσίες κ.λ.π.

Υπήρχαν δύο κατηγορίες θεραπευτών, οι «λαϊκοί θεραπευτές» και εκείνοι που θα ονομάζαμε σήμερα «θεσμοθετημένοι θεραπευτές». Λαϊκοί θεραπευτές στην αρχαία Ελλάδα ήταν, μεταξύ άλλων, οι ονομαζόμενοι «ριζοτόμοι» (αυτοί που έκοβαν και συνέλεγαν ρίζες κυρίως φαρμακευτικών φυτών) και οι «φαρμακοπώλαι» (αυτοί που πουλούσαν φάρμακα και φαρμακευτικά φυτά). Η Ιπποκράτειος  Σχολή (5ος και 4ος π.χ αιώνας), αναφέρει σχεδόν εκατό φυτικά φάρμακα για θεραπευτική χρήση που αποτελούν την πρώτη σχετική γραπτή μαρτυρία στην ελληνική γλώσσα. Στην Ιπποκράτειο  ιατρική τα φάρμακα μάλλον φαίνεται να  αποτελούν λύση έσχατης ανάγκης, διότι η   θεραπευτική μέθοδος που χρησιμοποιούσε  ήταν, κατά κύριο λόγο, διαιτητική με την ευρύτερη έννοια της λέξης. Ο όρος «δίαιτα» δεν αναφέρεται εδώ μόνο στην διατροφή, αλλά συνολικά στον τρόπο ζωής του.

Ο   Διοσκουρίδης (1ος μ.χ αιώνας), Έλληνας γιατρός, ριζοτόμος και φαρμακολόγος του ρωμαϊκού στρατού, συνέβαλε τα μέγιστα στην καθιέρωση και διάδοση της Φαρμακογνωσίας.

Αυτός όμως που συστηματοποίησε τις γνώσεις σχετικά με τα φάρμακα και την ιατρική  ήταν ο  Γαληνός (129-199/200 ή 216/217 μ.χ.). Ο Γαληνός ήταν Ρωμαίος γιατρός, ελληνικής   καταγωγής, που  κωδικοποίησε και   εμπλούτισε την Ιπποκράτειο ιατρική με τις θεραπευτικές γνώσεις της εποχής του. Τα έργα του Διοσκουρίδη και του Γαληνού, αφού μεταφράσθηκαν στα λατινικά,  συγκαταλέγονται ανάμεσα στα πρώτα έργα που τυπώθηκαν μετά την εισαγωγή της τυπογραφίας.

Κατά τον Μεσαίωνα και την Αναγέννηση τα περισσότερα φάρμακα   είναι μεμονωμένα βότανα, ή μίγματα βοτάνων, μερικά από τα οποία χρησιμοποιούνται μέχρι σήμερα, όπως ο λιναρόσπορος και η βαλεριάνα. Ευρεία χρήση είχαν και κάποια «φάρμακα» εξωτικά  όπως η Μαστίχα Χίου, το μαύρο Ασιατικό πιπέρι και ο νεφρίτης της Αιγύπτου.

Τα μοναστήρια συχνά αποτελούν κέντρα παρασκευής «φαρμάκων»   με ονομασίες θρησκευτικού περιεχομένου, όπως η βενεδικτίνη. Το πιο διαδεδομένο μίγμα ήταν η θηριακή που αποτελούνταν από 60 βότανα και χρησιμοποιούνταν ως αντίδοτο στα δαγκώματα των θηρίων (ζώων, φιδιών, εντόμων). Η λέξη «θεριακλής» προέρχεται από την συχνή χρήση της θηριακής που έκαναν κάποιοι ασθενείς, η οποία όμως περιείχε και εξαρτησιογόνες ουσίες. Οι Άραβες με την Αλχημεία συνέβαλαν σημαντικά στην ανάπτυξη της φαρμακευτικής, με κυριότερο επίτευγμα τους την ανακάλυψη της απόσταξης. Η απόσταξη της αιθυλικής αλκοόλης πρόσφερε στους Αλχημιστές έναν σπουδαίο οργανικό διαλύτη, ανοίγοντας τον δρόμο για την εφαρμογή καθαρών χημικών ενώσεων στην θεραπευτική.⁽¹⁾

Τα φάρμακα αρχίζουν να αποκτούν πλέον σημαντική βαρύτητα στην κοινή αντίληψη των θνητών, αν και ορισμένες προσπάθειες που έγιναν προκειμένου να τα εντάξουν σε «ταξικές κατηγορίες», έφτασαν στα όρια της γελοιότητας. Η αντίληψη, ότι το καλό και αποτελεσματικό, πρέπει απαραίτητα να είναι και ακριβό, ώθησε τον Άγγλο γιατρό Μπολλέυν, της εποχής του Ερρίκου του Η’, να συνταγογραφεί φάρμακα που περιείχαν δύο δραχμές άσπρα μαργαριτάρια, δύο μικρά ζαφείρια, σμαράγδια και λεπτά κομμάτια από χρυσό και ασήμι! Εννοείται ότι τα συγκεκριμένα αμφίβολων αποτελεσμάτων  φάρμακα προορίζονταν για την αριστοκρατία της εποχής.⁽⁶⁾

Στα φαρμακεία του  Μεσαίωνα, υπάρχει ο «θεραπευτής» που καθορίζει την θεραπεία του ασθενούς   και ο «βοηθός» παρασκευάζει τα φάρμακα δηλαδή ο  «Φαρμακοποιός». Ο φαρμακοποιός, υπήρχε στην αρχαία γλώσσα, με τη ίδια ακριβώς σημασία του παρασκευαστή φαρμάκων, του φαρμακοτρίφτη ,  και τον 19ο αιώνα οι λόγιοι ανάστησαν τη λέξη για να τη χρησιμοποιήσουν για το καινούργιο επάγγελμα, που οι εκπρόσωποί του ως τότε λεγόντουσαν σπετσιέρηδες, δάνειο από τα ενετικά (spezier, η ίδια ρίζα όπως και στο αγγλικό special), ενώ το φαρμακείο λεγόταν σπετσαρία. Σε ένα πασίγνωστο δημοτικό τραγούδι, η ανήμπορη κόρη ζητάει «το γιατρό και το σπετσιέρη με τα φάρμακα στο χέρι».

Με το τέλος του Μεσαίωνα και την έναρξη της Αναγέννησης νέα φάρμακα όπως η κινίνη έρχονται από τον Νέο Κόσμο (Αμερική), ενώ εισάγονται μέταλλα και αμέταλλα στοιχεία στην θεραπευτική.

Ο Παράκελσος (1493- 1541) Ελβετός ιατροφιλόσοφος, καινοτομεί εισάγοντας  στην θεραπευτική τις  ενώσεις του υδραργύρου και του θείου.

Η θεραπευτική αυτή,  παρέμενε ζωντανή  ακόμη και τον 17ο και τον 18ο αιώνα για να δώσει την θέση της τον 19ο αιώνα στην σύγχρονη ιατρικής και στην ανάπτυξη των νέων χημικών φαρμάκων.

Η φαρμακοθεραπεία   στα μέσα του 19ου αιώνα γνωρίζει πρωτοφανή άνθηση , συνέπεια της αλματώδους ανάπτυξης της Οργανικής Χημείας και της βιομηχανίας. Έτσι αρχίζει η σύνθεση οργανικών χημικών ουσιών για θεραπευτικούς λόγους. Συντελείται κυριολεκτικά μια επανάσταση στην ανάπτυξη νέων φαρμάκων. Η παραγωγή τους γίνεται μαζική και περνά από τα χέρια των φαρμακοποιών στις φαρμακευτικές βιομηχανίες. Ο φαρμακοποιός πλέον, απλά   εκτελεί την συνταγή του γιατρού.

Οι φαρμακευτικές βιομηχανίες παρασκευάζουν τις «σπεσιαλιτέ», δηλαδή τα έτοιμα φαρμακευτικά προϊόντα που θα διατεθούν από το φαρμακείο. Τα νέα αυτά εμπορικά προϊόντα κατακλύζουν την αγορά, και δυστυχώς συχνά δίχως ουσιαστική έρευνα, με ολέθριες, ενίοτε συνέπειες για τους ασθενείς

Στην Ελλάδα οι πρώτες «σπεσιαλιτέ» έκαναν την εμφάνιση τους στα φαρμακεία περί το 1920 και ήταν ένα μίγμα σιδήρου και κινίνης για την αντιμετώπιση της ελονοσίας.

Σημαντική εξέλιξη στην ιατρική επιστήμη, αποτέλεσε η «μικροβιακή θεωρία των ασθενειών», η οποία ερμήνευσε διάφορες μολυσματικές ασθένειες, και τον ρόλο των παραγόντων διαβίωσης στην δημόσια υγεία.

Τον 19ο αιώνα έζησε ο πατέρας της σύγχρονης Φαρμακολογίας ο Claude Bernard (1813-1878) αλλά και ο Paul Ehrlich (1845-1915), με τις μελέτες του για την ανάπτυξη των ενώσεων του αρσενικού, που χρησιμοποιήθηκαν στην θεραπεία της σύφιλης.

Το 1928, γίνεται η σχεδόν τυχαία, αλλά επαναστατική ανακάλυψη της πενικιλίνης από τον Αλέξανδρο Φλέμινγκ. Σημαντικότατες  ήταν την περίοδο αυτή, η ανακάλυψη της στρεπτομυκίνης,   και του   αντιβιοτικού  τετρακυκλίνη.

Από τα μέσα του εικοστού αιώνα η προσπάθεια παραγωγής νέων φαρμάκων γίνεται διεπιστημονική υπόθεση, με φυσικούς, χημικούς,  βιολόγους , ιατρούς και άλλους επιστήμονες να   συνεργάζονται για το τελικό προϊόν. ⁽²⁾

 

Φάρμακο γενικά ονομάζεται κάθε χημική ουσία ικανή να επηρεάσει την λειτουργία του οργανισμού κάθε έμβιου όντος ή μικροοργανισμού όταν εισέλθει σε αυτόν. Απλούστερα χαρακτηρίζεται κάθε ουσία, ή παρασκεύασμα που ανακουφίζει, είτε θεραπεύει, από ασθένειες ή πόνους του ανθρώπινου οργανισμού και γενικότερα αποκαθιστά την ανθρώπινη υγεία.⁽³⁾

Η ταξινόμηση γενικά των διαφόρων φαρμακευτικών προϊόντων ακολουθεί τέσσερις συνήθως κύριες μεθόδους,

1. Χημική: δηλαδή από την χημική ομάδα στην οποία μπορεί αυτά ν΄ ανήκουν, π.χ. αλκαλοειδή,
2. Φαρμακολογική: εκ της φαρμακολογικής τους δράσης, π.χ. αναλγητικά, σπασμολυτικά, αντιμικροβιακά, αναισθητικά, κ.λπ.
3. Θεραπευτική: εκ της θεραπευτικής τους δράσης, π.χ. αντικαταθλιπτικά, ανθελονοσιακά, αγχολυτικά κ.λπ.
4. Σύνθετη: εκ της παθήσεως του λειτουργικού συστήματος ή οργάνου για το οποίο χορηγούνται και του επιδιωκόμενου σκοπού π.χ. αντισηπτικά, αντιχολινεργικά, καθαρτικά, αποχρεμπτικά, βλεννολυτικά κ.λπ.
5. Δευτερευόντως: εκ της μορφής διάθεσής τους προς χρήση ανάλογα της ηλικίας και των δυνατοτήτων του λήπτη, π.χ. δισκία, σκόνη, ταμπλέτες, σταγόνες, υπόθετα, ενέσιμα, οροί, εμβόλια κ.λπ..

Στην Ελλάδα η ταξινόμηση των φαρμακευτικών προϊόντων όπως προσδιορίζεται από τον ΕΟΦ γίνεται με βάση τις παθήσεις των συστημάτων και οργάνων δια των οποίων χορηγούνται αλλά και της δράσης αυτών. Ο σύνθετος αυτός τρόπος ταξινόμησης είναι προσαρμοσμένος με εκείνον της ευρωπαϊκής φαρμακοποιίας και της Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας (Π.Ο.Υ.) (W.H.O.). ⁽³⁾

Μέχρι να φθάσει ένα φάρμακο στο ράφι του φαρμακείου, έχει περάσει μια επίπονη διαδικασία παραγωγής που είναι χρονοβόρα, άκρως δαπανηρή, και με υψηλό ρίσκο σε κάθε στάδιο. Επικρατεί η εντύπωση, πως οι πανεπιστημιακοί ερευνητές είναι αυτοί που ανακαλύπτουν τα περισσότερα φάρμακα και οι φαρμακευτικές εταιρείες με τη σειρά τους απλά τα παρασκευάζουν και τα πωλούν.  Αλλά η πραγματικότητα διαφέρει διότι   από το 1997 έως και το 2000, οι φαρμακευτικές εταιρείες ανακάλυψαν το 89% των φαρμάκων που πωλούνται  αυτή τη στιγμή στην αγορά. Η διαδικασία της έρευνας και ανάπτυξης των φαρμάκων ξεκινάει με μια ασθένεια για την οποία δεν έχει βρεθεί θεραπεία και καταλήγει μετά από 10 μέχρι και 20 περίπου χρόνια αργότερα, στην δημιουργία ενός μοναδικού φάρμακου.   Κατ’ αρχήν εντοπίζονται μέσω μελετών, ανθρωπολογικών παραδόσεων ή λαογραφικών αναφορών   βότανα, ή εκκρίσεις ζωικής προέλευσης με φαρμακολογικό ενδιαφέρον σε σχέση με το ζητούμενο αποτέλεσμα. Ακολουθεί η απομόνωση των δραστικών συστατικών της πρώτης ύλης και η διευκρίνιση της δομής τους. Επόμενο και ίσως το δυσκολότερο στάδιο, είναι η  μελέτη και η συνθετική παρασκευή των δραστικών ουσιών εργαστηριακά. Τέλος ακολουθεί λεπτομερής έλεγχος και κλινικές εφαρμογές, προκειμένου να διαπιστωθεί η αποτελεσματικότητά του , να καθορισθεί η δοσολογία του και οι πιθανές παρενέργειες και αντενδείξεις. Αν τα αποτελέσματα των δοκιμών είναι καλά ακολουθούν η κρατική έγκριση και η βιομηχανική παραγωγή. Επιγραμματικά όλα αυτά.

Να διευκρινίσουμε πως αν ένα φυσικό θεραπευτικό μέσο π.χ. βότανο εμφανίζει αποδεδειγμένα κάποια θεραπευτική ιδιότητα , δεν σημαίνει ότι μπορεί και να χαρακτηρισθεί «φάρμακο». Κι αυτό γιατί είναι δεκάδες οι παράμετροι, όπως η δοσολογία, παρενέργειες κλπ,  που θα πρέπει να ληφθούν υπόψη. Το «κουράρε» για παράδειγμα, είναι ένα φυτικό εκχύλισμα που χρησιμοποιούν οι ιθαγενείς του Αμαζονίου στο κυνήγι τους διότι παραλύει του μυς και προκαλεί γρήγορο θάνατο. Σε μικρές δόσεις όμως μπορεί να χρησιμοποιηθεί σε εγχειρήσεις γιατί ελαττώνει την δόση του βασικού αναισθητικού. Επίσης μια ένωση είναι δυνατόν να παρουσιάζει δραστικότητα στον οργανισμό (in vivo), αλλά οι εργαστηριακές δοκιμές (in vitro) να την παρουσιάζουν αδρανή, ή αντίστροφα.

Αυτό όμως που με βεβαιότητα μπορούμε να ισχυρισθούμε είναι ότι η παραγωγή ενός  νέου φάρμακου είναι μια πολυσύνθετη ιστορία που απαιτεί μεγάλα κεφάλαια. Υπολογίζεται ότι το μέσο κόστος παραγωγής ενός νέου φάρμακου κυμαίνεται από   250-800 εκατομμύρια €! Και συχνά, ενώ έχουν δαπανηθεί τεράστια ποσά για έρευνα και κλινικές δοκιμές, το θεραπευτικό προϊόν μπορεί να απορριφθεί και να εγκαταλειφθεί. Τα κονδύλια που επενδύονται από τις Εταιρείες κολοσσούς, έχουν όπως θα περίμενε κανείς, πελατειακό στόχο τον αναπτυγμένο οικονομικά κόσμο. Για το AIDS  επενδύθηκαν πολύ μεγαλύτερα ποσά σε σχέση με την ελονοσία που προσβάλλει πολύ μεγαλύτερο  πληθυσμό αλλά από υποανάπτυκτες χώρες.

Τα περιθώρια ερευνών για ένα νέο φάρμακο είναι τεράστια, αν λάβει κανείς υπόψη ότι από τις 1000 περίπου βασικές ασθένειες (σε σύνολο 30.000) , υπάρχουν αποτελεσματικά φάρμακα μόνο για το 1/3. Συνεπώς τα υπόλοιπα 2/3 αποτελούν «αχαρτογράφητα νερά», δηλαδή δυνητικούς στόχους έρευνας. Στο συνολικό φάσμα παραγωγής ενός νέου θεραπευτικού σκευάσματος έχει αναφερθεί ότι απαιτούνται 800 διαφορετικές δραστηριότητες στις οποίες εμπλέκονται πολλές διαφορετικές ειδικότητες επιστημόνων-ερευνητών αλλά και μηχανικών, μαθηματικών, οικονομολόγων, στατιστικολόγων κλπ. Όλοι αυτοί οι επιστήμονες, που μπορεί να είναι και μερικές εκατοντάδες, αποτελούν μια ομάδα που έχουν τον κοινό στόχο να συνθέσουν ένα νέο προϊόν μικρού κατά το δυνατόν κόστους, υψηλής δραστικότητας, μικρών δόσεων και ελάχιστων παρενεργειών. Δεν το λες και εύκολο όλο αυτό το εγχείρημα! Εφόσον όμως η προσπάθεια πετύχει «τα λεφτά είναι πολλά» και η απόσβεση ταχεία. Άλλωστε ο χρόνος στον τομέα «φάρμακο» αποτελεί δαμόκλειο σπάθη, διότι τα διπλώματα ευρεσιτεχνίας που κατοχυρώνουν το νέο σκεύασμα έχουν μικρή διάρκεια, μετά από την οποία υπάρχει ελευθερία  αντιγραφής και αναπαραγωγής από τρίτους. Τα δικαιώματα ευρεσιτεχνιών ισχύουν για 20 χρόνια από την αρχική ημερομηνία κατάθεσης της ευρεσιτεχνίας, για τις φαρμακευτικές εταιρείες.  Αν λάβουμε υπόψη ότι αυτή η αφετηρία προστασίας είναι 10 με 12 χρόνια πριν φτάσει το φάρμακο στην αγορά, δημιουργείται έτσι ένα πλαίσιο ελάχιστων  χρόνων για  εκμετάλλευση της ευρεσιτεχνίας

Όλα λοιπόν ξεκινούν από μια μικρή ομάδα έρευνας που έχει στόχο να συνθέσει ένα πρώτο δοκιμαστικό προϊόν που θα το προωθήσει για κλινικές δοκιμές. Τα μέλη της ομάδας είναι κυρίως χημικοί, βιολόγοι, βιοχημικοί, φαρμακολόγοι και τοξικολόγοι. Η πρώτη αυτή προσπάθεια βρίσκεται φυσικά κάτω από το άγρυπνο βλέμμα οικονομολόγων και manangers  διότι δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι το βασικό κίνητρο του συνολικού εγχειρήματος είναι το κέρδος, είτε μας αρέσει, είτε όχι. Και επειδή όπως είπαμε «είναι πολλά τα λεφτά» , η παραγωγή φαρμάκων έχει αφεθεί  αποκλειστικά στα χέρια ιδιωτικών οικονομικών κολοσσών που μπορούν να διαθέσουν τα υψηλά κονδύλια που απαιτούνται. Κρατείστε παρακαλώ στο μυαλό σας ότι μία μόνο γερμανική φαρμακευτική εταιρεία απασχολεί 5.300 ερευνητές! Επίσης είναι λογικό στα πλαίσια της επιδιωκόμενης κερδοφορίας οι   έρευνες για νέα φάρμακα να επικεντρώνονται σε ασθένειες ευρείας κλίμακας και όχι σπάνιες. Για τις τελευταίες τα κράτη συνήθως προβλέπουν ειδικές ευνοϊκές νομοθεσίες και τα σχετικά σκευάσματα που χαρακτηρίζονται «ορφανά» έχουν μεγάλες περιόδους προστασίας δικαιωμάτων.

Μια ασθένεια εκδηλώνεται όταν για κάποιο λόγο διαταραχθεί η αρμονική συνεργασία των συστημάτων του οργανισμού σε μοριακό επίπεδο, ή όταν «βραχυκυκλωθεί» η μετάδοση των ηλεκτρικών-νευρικών σημάτων στον οργανισμό. Οι ερευνητές, αφού εντοπίσουν το αίτιο, αναζητούν ουσίες με σχετική κατασταλτική δράση. Παλαιότερα αντιμετώπιζαν κυρίως τα συμπτώματα της ασθένειας (πόνος, πυρετός, βήχας, ναυτία κλπ) δηλαδή τα φάρμακα είχαν ένα ανακουφιστικό-καταπραϋντικό  χαρακτήρα. Η νέα γενιά φαρμάκων όμως μπορεί πλέον να κτυπά την ρίζα δηλαδή το αίτιο της ασθένειας.

Η σύνθεση ενός νέου φάρμακου σχεδιάζεται κλιμακωτά, αντίδραση προς αντίδραση, ξεκινά δηλαδή από ένα απλό σχετικά υπόβαθρο και καταλήγει στην «ένωση στόχο»  και εννοείται ότι κάθε κρίκος της αλυσίδας αυτής πρέπει να είναι ανθεκτικός. Οι πειραματιστές στην συνέχεια καλούνται να μεταφέρουν τις αντιδράσεις από το χαρτί στο εργαστήριο. Η εργασία αυτή είναι ιδιαίτερα επίπονη, με συχνά λάθη, αποτυχίες και αδιέξοδα. Αξίζει να αναφερθεί ότι για την σύνθεση ελάχιστων mg της πολύτιμης βιταμίνης Β12, εργάσθηκαν επί μακρόν 98 ερευνητές υπό την επίβλεψη του Robert Burns Woodward.  Όταν κατάφεραν επιτέλους να συνθέσουν την πολυπόθητη ένωση, δεν επανέλαβαν  άλλη φορά το εγχείρημα, διότι αποδείχθηκε ότι η απομόνωση της βιταμίνης από καλλιέργεια μυκήτων ήταν πιο εύκολη και πιο οικονομική! Καταλαβαίνετε ότι δρόμος της σύνθεσης ενός νέου μορίου-στόχου είναι επίπονος και έχει «πολύ ανηφόρα». Ένα σημαντικό πρόβλημα είναι ότι ενώ στην Φύση (in vivo),  κάθε στάδιο είναι απόλυτα εξειδικευμένο και οδηγεί στην παραγωγή ενός και μόνο προϊόντος, στο εργαστήριο (in vitro),  κάθε στάδιο οδηγεί σε πολλά προϊόντα. Επομένως είναι αναγκαίο να ακολουθήσει η επίπονη διαδικασία της απομόνωσης του συστατικού που θέλουμε να παράξουμε από τα υπόλοιπα «σκουπίδια». Ο συνθετικός χημικός διαθέτει σε σχέση με την Φύση αρκετά πλεονεκτήματα. Έχει στην διάθεσή του ποικιλία διαλυτών και όχι μόνο νερό, ρυθμίζει όπως θέλει τις συνθήκες πίεσης και θερμοκρασίας, επιλέγει τους κατάλληλους καταλύτες και μπορεί ναν αξιοποιεί διαφορετικές μορφές ενέργειας όπως ακτινοβολίες, ηλεκτρική ενέργεια κλπ. Επίσης μπορεί να πειραματίζεται με διαφορετικές αρχικές ενώσεις. (Αναφέρεται ότι το αλκαλοειδές καμπτοθεκίνη συντέθηκε με περισσότερους από δέκα τρόπους ξεκινώντας από διαφορετική κάθε φορά ένωση). Εν τούτοις η Φύση καταφέρνει με κάποιο μοναδικό τρόπο να βρίσκεται συνήθως ένα βήμα μπροστά από το εργαστήριο. Στην σύγχρονη φαρμακευτική έρευνα τα νέα υλικά (βλέπε ενότητα 23) αποτελούν πολύτιμα εφόδια για την παρασκευή θεραπευτικών σκευασμάτων μεγάλης αποτελεσματικότητας, πολλά από τα οποία είναι εντελώς πρωτότυπα. Είναι αξιοσημείωτο ότι μια φαρμακευτική έρευνα ξεκινάει συνήθως με την παρασκευή-έρευνα 10.000 ουσιών κατά μέσο όρο, από τις οποίες μόνο μία θα καταλήξει (αν καταλήξει) σε εμπορεύσιμο προϊόν. Αφού ερευνηθούν οι βιοχημικές τους ιδιότητες μένουν ελάχιστες υποψήφιες για το τελικό φάρμακο συνήθως καμιά δεκαριά. Στην φάση αυτή είναι πολύτιμα διάφορα εξειδικευμένα προγράμματα προσομοίωσης συμπεριφορών και τρισδιάστατης μοριακής απεικόνισης μέσω Η/Υ, που παρέχουν σπουδαία πληροφόρηση για τις ενώσεις που εμφανίζουν ενδιαφέρουσα θεραπευτική συμπεριφορά. Οι Η/Υ έχουν συμβάλλει με τον τρόπο αυτό σε δραστική μείωση του συνολικού κόστους για την παραγωγή ενός νέου φάρμακου.

Όταν ολοκληρωθεί με επιτυχία το πρώτο στάδιο της οργανικής σύνθεσης του νέου φάρμακου σκάνε τα πρώτα συγκρατημένα χαμόγελα. Και είναι συγκρατημένα διότι ακολουθεί το δεύτερο στάδιο των δοκιμών. Οι δοκιμές περιλαμβάνουν έλεγχο της βιοχημικής, φαρμακευτικής και τοξικολογικής συμπεριφοράς του νέου σκευάσματος. Με τις δοκιμές θα κατανοηθούν οι μηχανισμοί μέσω των οποίων δρα στον οργανισμό, θα καθορισθούν οι δοσολογίες και θα προσδιορισθούν οι ανεπιθύμητες παρενέργειες.   Η πρώτη δοκιμή που πραγματοποιείται στο εργαστήριο και είναι η προκλινική φάση που διαρκεί 3-4 χρόνια.    Εδώ την «πληρώνουν» τα ποντίκια και τα λοιπά πειραματόζωα που σηκώνουν το σταυρό του μαρτυρίου των δοκιμών. Μάλιστα τα πειραματόζωα πρέπει να είναι διαφορετικών ειδών , διότι αυτό επιβάλλει η διαφορά στα ένζυμα για κάθε οργανισμό, με προτελευταίους στη λίστα τους πίθηκους. Ενδιαφέρουσα σημείωση: Τα συμπαθή λευκά τρωκτικά (hamsters) επειδή αποδείχθηκαν πολύ ευαίσθητα στα περισσότερα φάρμακα, αντικαταστάθηκαν από τους αντιπαθείς μεν, ανθεκτικούς δε, αρουραίους. Τα τελευταία «πειραματόζωα» που μπαίνουν στη λίστα των κλινικών δοκιμών είναι  οι άνθρωποι. Στην περίπτωσή τους λαμβάνεται υπόψη ότι οι διάφορες φυλές των ανθρώπων, (Ιθαγενείς,  Εσκιμώοι κλπ) ενδέχεται να εμφανίζουν διαφορετική αντίδραση μεταβολισμού στο νέο φάρμακο. Οι κλινικές δοκιμές σε ανθρώπους ακολουθούν ιδιαίτερα αυστηρά πρωτόκολλα. Συμμετέχουν σ’ αυτές  20-80 υγιείς εθελοντές και διαρκούν ένα χρόνο.  Πραγματοποιούνται σε   νοσηλευτικά ιδρύματα με κρατική επίβλεψη και εξειδικευμένο νοσηλευτικό προσωπικό. Με μικρή δοσολογία προκειμένου να διαπιστωθεί πόσο ανεκτό είναι το φάρμακο δίχως να εμφανισθούν παρενέργειες,   προσδιορίζεται η διαδικασία απορρόφησης του  , πως διαχέεται, πως μεταβολίζεται και πως αποβάλλεται κατά τη διάρκεια της δράσης του. Στη συνέχεια εφαρμόζεται σε περιορισμένο αριθμό ασθενών  και με μεγαλύτερη δόση. Στη φάση αυτή για να περιορισθεί η υποκειμενική εκτίμηση των ασθενών, τους χορηγούν και αδρανείς ουσίες (placebo), δίχως φυσικά να το γνωρίζουν οι ασθενείς. Στο τρίτο στάδιο των κλινικών δοκιμών σε ανθρώπους γίνεται έλεγχος σε μεγάλο αριθμό ασθενών με πλήρη καταγραφή όλων των χαρακτηριστικών του φάρμακου, των αντενδείξεων, των παρενεργειών και της δοσολογίας του. Αν υπάρχουν  εξαιρετικές συνθήκες, γιγαντώνεται η έρευνα και συρρικνώνεται ο χρόνος των δοκιμών. Κάτι ανάλογο έγινε τελευταία κατά την πανδημία cocid-19 , με την ανθρωπότητα να περιμένει με αγωνία αποτελεσματικά εμβόλια μέσα σε ελάχιστο χρόνο. Ένα πολύ μικρό ποσοστό υποψήφιων φαρμάκων  (5 από τις 5.000) που εισέρχονται στην προκλινική φάση καταλήγουν τελικά σε δοκιμή σε ανθρώπους. Και μόνο 1 από τα 5 αυτά φάρμακα που δοκιμάζονται σε ανθρώπους εγκρίνεται από τις αρχές και κυκλοφορεί. Όλο το φάσμα των ερευνών από την αρχική σύλληψη της ιδέας μέχρι και την τελευταία κλινική δοκιμή διαρκεί όπως αναφέρθηκε περίπου   12 χρόνια!

Μετά από επιτυχημένες κλινικές δοκιμές τα χαμόγελα γίνονται πλατύτερα, μιας και διακρίνεται επιτέλους, φως στην άκρη του τούνελ. Ακολουθεί η αίτηση της Εταιρείας και η διαδικασία έγκρισης από τις κρατικές υγειονομικές αρχές που μπορεί να  πάρει μέχρι και  δύο χρόνια. Και όταν αναφερόμαστε σε αίτηση έγκρισης νέου φάρμακου μιλάμε για υλικό  που  αποτελείται  από 100.000 σελίδες περίπου (!)  και περιέχει όλες τις απαραίτητες επιστημονικές πληροφορίες που έχει συγκέντρωση η εταιρεία. Με την άδεια στο χέρι και την κατοχύρωση  η φαρμακευτική εταιρεία προετοιμάζει πλέον την βιομηχανική παραγωγή που κι αυτή είναι μια πολυσύνθετη διαδικασία, αλλά ας μην σας κουράσω μ’ αυτήν. Καλό είναι όμως να έχετε υπόψη ότι ακόμη και όταν τοποθετηθεί ένα νέο φάρμακο στο ράφι για πώληση βρίσκεται υπό συνεχή παρακολούθηση, για να διαπιστωθούν ενδεχόμενες μακροχρόνιες παρενέργειες. Η θαλιδομίδη για παράδειγμα ήταν ένα φάρμακο που κυκλοφόρησε στην Γερμανία το 1958 ως καταπραϋντικό, αντικαταθλιπτικό και αρκετά αποτελεσματικό στην καταπολέμηση της ναυτίας εγκύων γυναικών. Αποδείχθηκε όμως «λύκος με προβιά αμνού». Με το να έχει πολύ μεγάλη δηλητηριώδη δόση (πάνω από 300 g έναντι μόνο 20g  της «αθώας» ασπιρίνης), δημιούργησε εφησυχασμό στις ελεγκτικές διαδικασίες.  Μετά από τρία χρόνια κυκλοφορίας διαπιστώθηκε ότι προκαλούσε τερατογονίες, όταν ένας νεαρός αυστραλός γιατρός παρατήρησε στο νοσοκομείο του ένα ασυνήθη αριθμό γεννήσεων βρεφών με ατροφικά χέρια και πόδια.  Μάλιστα, κι αυτό είναι μια διαβολική ιδιαιτερότητα, από τα δύο χειρομορφικά μόρια της θαλιδομίδης (δηλαδή το ένα ήταν σαν το είδωλο του άλλου σε καθρέφτη) μόνο το ένα προκαλούσε γενετική ανωμαλία.  Εκτιμάται ότι το διάστημα αυτό 10.000 παιδιά, από τα οποία τα μισά στην Γερμανία υπήρξαν δυστυχώς θύματα της θαλιδομίδης.

Μία  ακόμη περίπτωση κυκλοφορίας φαρμάκου του οποίου  δεν ελέγχθηκαν σχολαστικά οι πιθανές παρενέργειες υπήρξε το αντιβιοτικό prontosil.  Η παραγωγός εταιρεία προκειμένου να λανσάρει μια ελκυστικότερη για τα παιδιά μορφή χρησιμοποίησε διαλύτη γλυκόλη για να δώσει γλυκιά γεύση στα σιροπάκια. Η γλυκόλη που χρησιμοποιείται σαν αντιψυκτικό αυτοκινήτων, διαπιστώθηκε ότι έχει μεγάλη τοξικότητα και προκάλεσε πολλούς θανάτους πριν αποσυρθεί το φάρμακο. Η περίπτωση αυτή αποτέλεσε την αφορμή  να δημιουργηθεί η πανίσχυρη Διεύθυνση Τροφίμων και Φαρμάκων (FDA) στις ΗΠΑ η οποία ελέγχει με μεγάλη αυστηρότητα και σχολαστικότητα κάθε νέο φάρμακο ή τρόφιμο που πρόκειται να κυκλοφορήσει στην αμερικανική αγορά. ⁽⁴⁾

Υπάρχει μια γνωστή παροιμία που λέει ότι «όποιος καεί απ’ το κουρκούτι φυσά και το γιαούρτι». Ο φόβος των εταιρειών να προκληθούν στο μέλλον θάνατοι από  παρενέργειες που δεν είχαν εντοπισθεί, και να δημιουργηθούν τεράστιες νομικές απαιτήσεις των θυμάτων, οδήγησε σε αδικαιολόγητη ίσως  αυστηροποίηση των κανόνων ελέγχου και απόρριψης υποψήφιων φαρμάκων. Για παράδειγμα το αναλγητικό opren που ήταν ένα εξαιρετικό σκεύασμα για αρθριτικά στην Αγγλία αποσύρθηκε, διότι συνδέθηκε με ένα μικρό ποσοστό θανάτων. Πόσο ήταν αυτό; Μόλις ένας θάνατος ανά 25.000 χρήστες!  Ξέρετε πόσοι από αυτούς τους 25.000 ανθρώπους θα πεθαίνανε βάσει έρευνας αν επιλέγανε την χειρουργική αντί της φαρμακευτικής οδού; 400 άνθρωποι!. Μόνο που είναι γνωστό ότι πριν μπουν αυτοί οι 400 άνθρωποι στο χειρουργείο υπογράφουν μια υπεύθυνη δήλωση που απαλλάσσει το νοσηλευτικό προσωπικό από οποιαδήποτε ευθύνη. Μήπως είναι λίγο παράλογο;

Υπάρχουν πολλά ακόμη θέματα που σχετίζονται με τα φάρμακα και θεωρώ ότι αξίζουν την προσοχή σου αγαπητέ αναγνώστη.

Σε κάθε δόση (χάπι, κουταλιά διαλύματος, εισπνοές κλπ) η δραστική ουσία είναι ελάχιστη. Για πρακτικούς , και όχι μόνο λόγους, υπάρχουν διάφορες συνοδευτικές ουσίες, συνεργές ή αδρανείς, σε πολύ μεγαλύτερη αναλογία. Στα αντισυλληπτικά χάπια για παράδειγμα η δραστική ουσία αντιπροσωπεύει μόλις τα 20 εκατομμυριοστά του γραμμαρίου (0,00002g) ανά δισκίο.

Αν θα πρέπει ένα φάρμακο να διαλυθεί στα έντερα , για να ξεπεράσει τις «συμπληγάδες» του ισχυρά όξινου περιβάλλοντος του στομάχου επικαλύπτεται με ένα λεπτό υμένιο αδιάλυτο σε όξινο περιβάλλον αλλά διαλυτό στο αλκαλικό περιβάλλον των εντέρων. Αν πάλι είναι αναγκαίο να γίνει σταδιακή απορρόφηση της δραστικής ουσίας, τότε λαμβάνεται πρόνοια ώστε η κάψουλα της να περιέχει κόκκους διαφόρων μεγεθών προκειμένου να διαφέρουν οι χρόνοι διάλυσής τους.

Σχετικά με τα αντιβιοτικά καλό είναι να γνωρίζετε ότι απομονώνονται από μικροοργανισμούς που υπάρχουν στο χώμα. Υπολογίζεται ότι ένα στρέμμα εδάφους πάχους μόλις 10 εκατοστών περιέχει τόνους από βακτήρια , μύκητες, άλγες πρωτόζωα και ζύμες. Δεν είναι επομένως παράλογο ότι η λάσπη χρησιμοποιείται συχνά από φυλές ιθαγενών σαν θεραπευτικό μέσο. Το πρώτο γνωστό αντιβιοτικό ήταν η πενικιλίνη, τυχαία(;) ανακάλυψη του επίμονου Σκωτζέζου βιολόγου Σερ Αλεξάντερ Φλέμιγκ (Alexander Fleming) που αποτελεί προϊόν μεταβολισμού ενός ευρωμύκητα της κοινής μούχλας.  Το 1945 απονεμήθηκε το Νόμπελ Ιατρικής στους Φλέμινγκ, Τσέιν και Φλόρεϋ για την ανακάλυψη της Πενικιλίνης. Ερωτηθείς για το Νόμπελ Ιατρικής, ο Φλέμινγκ δήλωσε: «Η φύση δημιούργησε την πενικιλίνη. Εγώ απλώς τη βρήκα». Άλλοι, επίμονοι επίσης, ερευνητές βιολόγοι, κατάφεραν μέσω μεταλλάξεων να δημιουργήσουν «καλλιεργημένους» μύκητες, που είχαν χίλιες φορές μεγαλύτερη αποδοτικότητα από τους αρχικούς της μούχλας. Αυτό είχε σαν αποτέλεσμα να πέσει η τιμή της πενικιλίνης σε τέτοιο βαθμό ώστε να είναι περίπου ίδια με την τιμή της συσκευασίας της.

Το 1936 ήταν χρονολογία-σταθμός στην φαρμακευτική ιστορία διότι συντέθηκε το παρα-αμινο-βενζολο-σουλφοναμίδιο (σουλφοναμίδη), σκεύασμα που αν και τοξικό εμφάνιζε αξιόλογη αντιβακτηριακή δράση. Οι σουλφαμίδες είναι παράγωγα του βενζολίου, που περιέχουν άζωτο και θείο. Σε αντίθεση με άλλα ισχυρότερα αντιβιοτικά δεν σκοτώνουν τα μικρόβια, αλλά εμποδίζουν τον πολλαπλασιασμό τους υποκαθιστώντας μια απαραίτητη για την λειτουργία τους μονάδα, το αμινοβενζοϊκό οξύ. Το πλεονέκτημά τους είναι ότι η αντιβακτηριδιακή τους δράση παραμένει σταθερή  στο χρόνο σε αντίθεση με άλλα αντιβιοτικά έναντι των οποίων τα μικρόβια αναπτύσσουν σταδιακά μηχανισμούς άμυνας. (Για τον λόγο αυτό συνιστάται η λελογισμένη και συνετή χρήση των αντιβιοτικών). Οι σουλφαμίδες έσωσαν χιλιάδες ζωές από το βακτήριο της πνευμονίας. Ας μην λησμονούμε, ότι το 1918 η επιδημία της γρίπης προκάλεσε τον θάνατο είκοσι εκατομμυρίων ανθρώπων από πνευμονικές επιπλοκές. Η αρχική μορφή του φάρμακου σχεδιάσθηκε από την γερμανική εταιρεία I.G.Farben, αλλά οι πενταετείς έρευνες έδωσαν απογοητευτικά αποτελέσματα. Η Φύση όμως ως γνωστόν δεν παύει να μας εκπλήσσει, ενίοτε ευχάριστα. Όταν ο αρχίατρος της εταιρείας Gerhard Domagk δοκίμασε το «προβληματικό» φάρμακο σε μολυσμένους με στρεπτόκοκκο αρουραίους παρατήρησε με έκπληξη ότι όλοι τους θεραπεύτηκαν. Το μυστήριο λύθηκε όταν διαπιστώθηκε ότι η δραστική ουσία μετατρέπονταν σε ένα δευτερογενές προϊόν με αντιβακτηριδιακή δράση μόνο από ένζυμα ζώων! Η απρόβλεπτη μοίρα   το έφερε ώστε ο αρχίατρος Domagk να κάνει την πρώτη κλινική δοκιμή σε ανθρώπους στην ίδια του την κόρη, της οποίας το μολυσμένο από σταφυλόκοκκο χέρι κινδύνευε με ακρωτηριασμό. Το νέο φάρμακο αποδείχθηκε πανηγυρικά αποτελεσματικό, τόσο για την κοπέλα, όσο και για εκατομμύρια  στη συνέχεια ανθρώπους που είχαν στην διάθεσή τους ένα αβλαβές και ισχυρό αντιβακτηριδιακό φάρμακο.

Σημαντικό ρόλο στο ανοσοποιητικό σύστημα του οργανισμού, αλλά και στην ανταπόκριση σε κάποιο φάρμακο έχει ο εγκέφαλος. Δεν είναι λίγοι οι επιστήμονες που υποστηρίζουν ότι η αίσθηση του πόνου επηρεάζεται άμεσα από το νου.

Γι αυτό συχνά ασθενείς που υποφέρουν από κάποιο άλγος  και τους χορηγείται placebo αντί αναλγητικού, υποστηρίζουν ότι ο πόνος σταμάτησε. Πιθανότατα η αίσθηση της ανακούφισης που προκάλεσε η λήψη ενός ουδέτερου σκευάσματος, οφείλεται στο ότι πυροδοτήθηκε μέσω νευρωνικών μηνυμάτων έκλυση ενδορφινών, που ελάττωσαν την αίσθηση του πόνου. Προς την κατεύθυνση αυτή θεωρείται ότι συμβάλλουν το γέλιο, η αισιοδοξία, και η πίστη ότι η ασθένεια θα ξεπερασθεί.

Φάρμακα δεν είναι μόνο τα κλασικά χάπια, αλοιφές, σιρόπια, εισπνεόμενα κλπ. Πολλές ορμόνες και άλλες πολύτιμες οργανικές ενώσεις πρωτεϊνικής φύσης μπορούν να παρασκευασθούν με προχωρημένες μεθόδους γενετικής μηχανικής. Με την μέθοδο αυτή ενσωματώνουμε σε βακτήρια γονίδια που δίνουν πληροφόρηση για παραγωγή συγκεκριμένων μορίων. Τα βακτήρια αυτά επομένως παράγουν εκτός από τις δικές τους απαραίτητες ενώσεις και τις ενώσεις που εμείς χρειαζόμαστε για θεραπευτικούς λόγους. Κατά κάποιο τρόπο «κυοφορούν» μόρια που είναι δύσκολο να τα παρασκευάσουμε με άλλο τρόπο.  Το μόνο που έχει να κάνει πλέον μια εταιρεία είναι να καλλιεργήσει χιλιάδες παρόμοια  «πειραγμένα» βακτήρια. Με τον τρόπο αυτό παράγεται  σε βιομηχανική κλίμακα το γνωστό αντιδιαβητικό ινσουλίνη.

Η Φύση παρά την αλματώδη επιστημονική και τεχνολογική εξέλιξη του ανθρώπου,  κρατά ακόμη πολλά κρυμμένα μυστικά. Για παράδειγμα μέχρι σήμερα δεν γνωρίζουμε γιατί οι καρχαρίες δεν αναπτύσσουν καρκινικούς όγκους ακόμη και αν λάβουν ισχυρές καρκινογόνες ουσίες.

Άλυτο, για την ώρα, μυστήριο αποτελεί και το γήρας. Ασθένεια χαρακτηρίζεται για ορισμένους, αν και θα ήταν προτιμότερο να χαρακτηρίζεται μια προχωρημένη ηλικιακή φάση της ζωής των οργανισμών που χαρακτηρίζεται από πολυοργανικές δυσλειτουργίες και εκτεταμένες κυτταρικές φθορές. Στο σημείο αυτό παραθέτω την πολύτιμη γνώση του εξειδικευμένου ερευνητή Δρ. Νεκτάριου Ταβερναράκη, Προέδρου του  Ιδρύματος Τεχνολογίας και Έρευνας (ΙΤΕ), Καθηγητή της Μοριακής Βιολογίας Συστημάτων της Ιατρικής Σχολής του Πανεπιστήμιου Κρήτης, που ηγείται του Εργαστηρίου Νευρογενετικής και Γήρανσης. «Αν και μοιάζει παράδοξο, είναι γεγονός ότι  στη Φύση υπάρχουν οργανισμοί που πρακτικά δεν γερνούν.  Χαρακτηριστικά παραδείγματα αποτελούν ο κόκκινος αστακός, η ύδρα, κάποια είδη χελώνας κάποια είδη ψαριών και ο κόκκινος αχινός.  Παρόλο που οι οργανισμοί αυτοί αντιμετωπίζουν απειλές στο περιβάλλον τους, όπως θηρευτές, ατυχήματα και ασθένειες που μπορεί να τους σκοτώσουν, αν βρεθούν σε ένα ελεγχόμενο περιβάλλον, όπως το εργαστήριο, δεν γερνούν. Αυτό οφείλεται στην ικανότητά τους να ανανεώνουν τα κύτταρά τους και να επιδιορθώνουν τις βλάβες που συμβαίνουν, με ρυθμό γρηγορότερο από εκείνον που αυτές συσσωρεύονται, ώστε τελικά να μην γερνούν. … Η φύση λοιπόν έχει ήδη βρει λύσεις στο φαινόμενο της γήρανσης. Μπορούμε συνεπώς, να διδαχθούμε πολλά από τα βιολογικά συστήματα τα οποία μελετούμε. Έτσι, μάθαμε πως η στρατηγική της γρήγορης και αποτελεσματικής επιδιόρθωσης βλαβών που συσσωρεύονται, με ρυθμό γρηγορότερο από αυτόν που εκείνες δημιουργούνται, επιτρέπει τελικά σε κάποιους οργανισμούς να διατηρούνται σε σταθερά λειτουργικό επίπεδο, αποφεύγοντας το φαινόμενο της γήρανσης.»  Ο Έλληνας ερευνητής με το επιστημονικό του επιτελείο πειραματίζονται εδώ και χρόνια με τους σκώληκες   νηματώδεις (Caenorhabditis elegans) των οποίων ανέβασαν το προσδόκιμο ζωής 5 με 6 φορές. Αυτή η επιμήκυνση στον άνθρωπο θα ισοδυναμούσε με μέση διάρκεια ζωής 500-600 χρόνια! Για την ώρα οι μελέτες περιορίζονται σε πειραματόζωα δείχνουν όμως ότι μια εκρηκτική αύξηση του προσδόκιμου ζωής στον άνθρωπο βρίσκεται πλέον στην σφαίρα του εφικτού. Η ερευνητική ομάδα έχει προσδιορίσει 300 γονίδια που σχετίζονται με την διαδικασία του γήρατος (γεροντογονίδια), έχει εντοπίσει παράγοντες που επηρεάζουν το φαινόμενο του γήρατος όπως η αναπαραγωγή στα μιτοχόνδρια, η ινσουλίνη, το στρες, ο μεταβολισμός, και το περιβάλλον και κατανοούν ολοένα και πιο πολύ την μοριακή και κυτταρική βάση της γήρανσης. Ο μηχανισμός της γήρανσης δείχνει να σχετίζεται με τα μιτοχόνδρια και το ενεργειακό τους ισοζύγιο. Αν τα μιτοχόνδρια δεν λειτουργήσουν ομαλά, τότε τα παραπροϊόντα μεταβολισμού, μεταξύ των οποίων είναι και οι δραστικότατες ελεύθερες ρίζες οξυγόνου, αυξάνονται επικίνδυνα  προκαλώντας ανεπανόρθωτες φθορές, γήρας και θάνατο των κυττάρων. Όσο ο οργανισμός είναι νέος υπάρχει ο μηχανισμός της μιτοφαγίας που καταστρέφει τα προβληματικά μιτοχόνδρια. Καθώς όμως έρχεται το γήρας η ικανότητα αυτή χάνεται. Προσπαθούν λοιπόν οι ερευνητές, είτε με γενετική παρέμβαση να αλλάξουν κάποια γονίδια τα οποία είναι υπεύθυνα για να ρυθμίζουν αυτή τη διαδικασία της μιτοφαγίας, είτε χρησιμοποιώντας χημικές ουσίες, οι οποίες έχουν ως αποτέλεσμα την ενεργοποίηση και την αύξηση, της μιτοφαγίας. Ήδη βρίσκονται σε εξέλιξη οι κλινικές δοκιμές στις ΗΠΑ, αλλά και στη Γερμανία και στην Αυστρία, όπου χρησιμοποιούνται τέτοιες χημικές ενώσεις, φάρμακα δηλαδή τα οποία στοχεύουν να ενεργοποιήσουν τη μιτοφαγία, έτσι ώστε να μπορούν τα κύτταρα να αποτοξινώνονται. Μια τέτοια ουσία είναι η σπερμιδίνη η οποία βρίσκεται σε φυτικά  προϊόντα. Μία άλλη ουσία, που χρησιμοποιούνταν ως ανοσοκατασταλτικό, η μετφορμίνη, βρέθηκε ότι μπορεί να δημιουργεί θετικά αποτελέσματα, σε ό,τι αφορά τη γήρανση σε πειραματόζωα και ήδη δοκιμάζεται σε ασθενείς στην Αμερική, σε κλινικές δοκιμές. Και υπάρχουν και κάποιες άλλες ουσίες, που και αυτές βρίσκονται σε κάποια φυσικά προϊόντα, όπως η ρεσβερατρόλη, που βρίσκεται στο κόκκινο κρασί, η ουρολιθίνη, η οποία μπορεί να απομονωθεί από το χυμό του ροδιού, αλλά και από άλλες   φυτικές πηγές. «Στον άνθρωπο, ο στόχος δεν είναι να επιμηκύνουμε τη ζωή, γιατί εκείνο που ενδιαφέρει είναι ακριβώς να έχουμε καλή ποιότητα ζωής σε μεγάλες ηλικίες.»

Ο κ. Ταβερναράκης σημειώνει ακόμη τα εξής:

«Σήμερα, γνωρίζουμε πλέον ότι δεν υπάρχει κάποιο εγγενές γενετικό πρόγραμμα, το οποίο με κάποιο τρόπο ενεργοποιείται και μας κάνει να πεθαίνουμε σε συγκεκριμένη ηλικία. Δηλαδή, δεν υπάρχει κάτι στα γονίδιά μας, στο DNA μας που να υπαγορεύει κάτι τέτοιο. Εκείνο που συμβαίνει, είναι η συσσώρευση βλαβών στα κύτταρά μας και στα μόρια που τα αποτελούν, η οποία εξελίσσεται με διαφορετικό τρόπο, στον καθένα από εμάς. Οι διαφορές στο ρυθμό συσσώρευσης βλαβών, προκύπτουν εξ αιτίας του διαφορετικού τρόπου ζωής, της διαφορετικής διατροφής, της έκθεσης σε διαφορετικά περιβάλλοντα  και βέβαια του διαφορετικού γενετικού υλικού. Ο συνδυασμός των παραγόντων αυτών, σε συνδυασμό με κάποιους ακόμα, είναι μοναδικός για τον καθένα από μας και οδηγεί σε διαφορετικούς ρυθμούς γήρανσης. Το λεγόμενο “life history”, δηλαδή το ιστορικό της επίδρασης όλων των παραπάνω παραγόντων με το πέρασμα του χρόνου, στον οργανισμό είναι εκείνο που καθορίζει τη διάρκεια ζωής μας. Έτσι,   η γήρανση αποτελεί πρωτίστως προσωπική υπόθεση,  καθώς επηρεάζεται από παραμέτρους, οι οποίες οδηγούν σε μια μοναδική πορεία προς τη γήρανση για τον καθένα από εμάς. Ουσιαστικά, η διάρκεια ζωής μας εξαρτάται από τη βιολογική ιστορία της ζωής μας». ⁽⁵⁾

Τι μας επιφυλάσσει το μέλλον; Τα φάρμακα έχουν συντελέσει τα μέγιστα στην αλματώδη αύξηση του προσδόκιμου ζωής του ανθρώπου. Ενώ το 1990 το προσδόκιμο ζωής ήταν μόλις 47 χρόνια, το 2019 έχει φθάσει σε παγκόσμια κλίμακα τα 73 χρόνια, ενώ στις αναπτυγμένες χώρες έχει ξεπεράσει τα 83 χρόνια! Όλα δείχνουν ότι στο όχι και τόσο μακρινό μέλλον τα φάρμακα θα είναι σαν τα κοστούμια, δηλαδή προσωπική υπόθεση για τον καθένα. Με την καθοριστική και ταχύτατη  βοήθεια των Η/Υ, θα λαμβάνεται υπόψη το ιατρικό ιστορικό κάθε ασθενούς και ελάχιστο χρόνο θα παρασκευάζονται φάρμακα ειδικά γι αυτόν.  Αυτή η τακτική θα εκτινάξει στα ύψη την αποτελεσματικότητα διότι θα λαμβάνεται υπόψη, αν κάποιοι ασθενείς διαθέτουν ένζυμα που αδρανοποιούν πιθανότατα την δραστική ουσία, ή μπορούν να προκαλέσουν ανεπιθύμητες παρενέργειες. Το αντικαρκινικό  Tamoxifen για παράδειγμα είναι αποτελεσματικό μόνο στο 40% των γυναικών για τον ανωτέρω λόγο.

Επίσης η πλήρης αποκωδικοποίηση και κατανόηση του ανθρώπινου γονιδιώματος , θα επιτρέψει  να γνωρίσουμε με ασφάλεια ποια γονίδια είναι υπεύθυνα για κάθε ασθένεια  και θα επιφέρει επανάσταση στον αγώνα του ανθρώπου για καλύτερη υγεία.

Ήδη έχει μπει στο στόχαστρο των ερευνών για μελλοντικές αλλαγές ο τρόπος χορήγησης των φαρμάκων. Κι αυτό γιατί ένα μεγάλο ποσοστό της δραστικής ουσίας, ακόμη και πάνω από το μισό, παραμένει αναξιοποίητο λόγω μεταβολισμού της στο ήπαρ, ή απορρόφησής της σε ακατάλληλες περιοχές του κυκλοφορικού, ή του πεπτικού συστήματος. Η καλτσιτονίνη για παράδειγμα που είναι μια πεπτιδική ορμόνη που χορηγείται για την οστεοπόρωση και αποτελείται από 32 αμινοξέα, εμφανίζει ακραία αρνητική επίδοση, δεδομένου ότι αν ληφθεί από το στόμα μόνο το 1% της δραστικής ουσίας φθάνει στο στόχο της!   Η έρευνα λοιπόν στρέφεται στην παραγωγή φαρμάκων που θα απελευθερώνουν το δραστικό συστατικό όσο γίνεται πιο κοντά στην «περιοχή-στόχο». Αν για παράδειγμα η δραστική ουσία εγκλωβισθεί σε μικροκάψουλες επενδυμένες με ουσίες που έλκουν μόνο τα προβληματικά κύτταρα, τότε θα είναι δυνατόν να πυροδοτηθεί με κάποιο τρόπο η απελευθέρωση της δραστικής ουσίας μετά από την «παγίδευσή» τους στο περίβλημα.  Άλλα φάρμακα νέας υψηλής τεχνολογίας θα περιέχουν και κάποιο «προφάρμακο» που σκοπό θα έχει να διασφαλίζει το ασφαλές πέρασμα του κυρίως φάρμακου μέχρι τον στόχο του , όπου και θα ελευθερώνεται  και πάλι με κάποιο τρόπο π.χ. με ακτινοβολίες.

Άλλη πρωτοποριακή μορφή φαρμάκων είναι τα αυτοκόλλητα τσιρότα που ελευθερώνουν σταδιακά και σε σχετικά μεγάλο χρονικό διάστημα το φάρμακο μέσω του δέρματος.

 

Σε θέματα υγείας τελικά, δεν πρέπει να ξεχνά κανείς την σοφή συμβουλή «κάλλιο το προλαμβάνειν παρά το θεραπεύειν». Ας δώσουμε λοιπόν βαρύτητα στην πρόληψη, για να μην τρέχουμε αργότερα σε γιατρούς και φαρμακεία. Εντάξει , λίγο πολύ θα σας είναι γνωστά αυτά που πρέπει να προσέχετε , αλλά μια επανάληψη ίσως είναι χρήσιμη. Σε τελική ανάλυση η υγεία συνδέεται με ελάχιστους παράγοντες που επιγραμματικά είναι οι εξής: Υγιεινή διατροφή, σωματική δραστηριότητα, έλεγχος του άγχους, και του βάρους, και όχι σε υπερβολές πάσης φύσης όπως οινοπνευματώδη, κάπνισμα κλπ. Βάλτε στη ζωή σας , όσο αυτό είναι δυνατό, την αισιοδοξία, το χαμόγελο τις θετικές σκέψεις και οπωσδήποτε την ευγνωμοσύνη. Ευγνωμοσύνη για την μητέρα Φύση που σας παρέχει απλόχερα τα δώρα της, ευγνωμοσύνη στους φίλους και συνανθρώπους μας γιατί μέσω αυτών ζούμε καλύτερα. Η ανταμοιβή θα είναι μια ποιοτική ζωή με …ελάχιστα φάρμακα.

Στην υγειά μας λοιπόν!

(Το άρθρο είναι από το βιβλίο “ΑΠΟ ΜΙΚΡΟΣ ΜΙΣΟΥΣΑ ΤΗ ΧΗΜΕΙΑ – Η ΧΗΜΕΙΑ ΑΛΛΙΩΣ” του Τζιανουδάκη Λεωνίδα, εκδόσεις Carpe librum, Αθήνα 2025, και επιτρέπω την διδακτική αξιοποίησή του.) 

 

Τιμητική αναφορά στο στοιχείο της ενότητας Ag  (argentum, αγγλικά: silver– Άργυρος) :

Το στοιχείο   άργυρος ή ασήμι (λατινικά; argentum, αγγλικά: silver) είναι ένα μαλακό και ασημόλευκο  μέταλλο με έντονη μεταλλική λάμψη. Έχει την υψηλότερη ηλεκτρική αγωγιμότητα από όλα τα μέταλλα, δηλαδή τη χαμηλότερη ηλεκτρική αντίσταση από κάθε μέταλλο, ακόμη και από τον χαλκό, αλλά το μεγαλύτερο κόστος και η τάση να μαυρίζει έχουν αποτρέψει την ευρεία χρήση του στη θέση του χαλκού ως αγωγού του ηλεκτρισμού. Επίσης μεταξύ όλων των μετάλλων, ο καθαρός άργυρος έχει την υψηλότερη θερμική αγωγιμότητα και τη μεγαλύτερη  οπτική  ανακλαστικότητα μεταξύ όλων των μετάλλων. Στο ορατό τμήμα του φάσματος, μεταξύ μηκών κύματος 380 nm και 750 nm, ο Ag παρουσιάζει μέση ανακλαστικότητα 97,4 %. Το ασήμι είναι ένα από τα πρώτα μέταλλα που χρησιμοποίησε ο άνθρωπος. Ήταν γνωστό ήδη από την προϊστορική εποχή  στους λαούς που κατοικούσαν στη Μεσοποταμία,  στον ελλαδικό χώρο, στη Μέση Ανατολή και στην Αίγυπτο.

Το σημερινό όνομά του το πήρε από τη λατινική λέξη argentum ή και την ελληνική αργυρός και είναι το μόνο χημικό στοιχείο από το οποίο ονομάστηκε ένα κράτος, η Αργεντινή.  Όταν εκτίθεται στον ατμοσφαιρικό αέρα, σχηματίζοντας τον θειούχο άργυρο   λόγω της ύπαρξης ιχνών θείου στον αέρα από τα καυσαέρια των αυτοκινήτων. Ο άργυρος υπήρξε το πρώτο μέταλλο που χρησιμοποιήθηκε, αν και σε ακάθαρτη μορφή, ως μια μορφή νομίσματος ήδη από το 700 π.Χ. Το Ηνωμένο Βασίλειο και η Γαλλία ήταν οι πρώτες χώρες που χρησιμοποίησαν καθαρά ασημένια νομίσματα με την εισαγωγή της λίρας στερλίνας και της Γαλλικής Λίβρας η οποία διατηρήθηκε μέχρι το 1795 και η οποία ισοδυναμούσε με περίπου 454 γραμμάρια ασημιού. 

ΠΑΡΑΠΟΜΠΕΣ

1. Σιδηροπούλου Μαρία, ιατρός, «η ιστορία του φάρμακου», άρθρο Health view.
2. Δ. Χατζηπαύλου-Λίτινα, Ιστορία και αντικείμενα της Φαρμακευτικής, Θεσσαλονίκη
3. 2011Wikipedia, διαδικτυακή εγκυκλοπαίδεια.
4. Αρμαδώρου ‘Αννα Μαρία, «κλινικές έρευνες και κόστος νέων φαρμάκων», διπλ. Εργασία Πανεπιστήμιο Πειραιώς , 2016
5. Τavernarakis Lab, «Γήρανση και μεταβολισμός»
6. Επιστημονική Βιβλιοθήκη TIME LIFE, τόμος «φάρμακα», εκδ. Λύκειος Απόλλων.